X
تبلیغات
منابع طبیعی
منابع طبیعی
 گیاه وتیور و فوائد آن
  

 گیاه وتیور و فوائد آن
 
 
- حفاظت از خاك و آب.
- كنترل و جلوگيري از گسترش گالي(گالي زدائي).
-کنترل فرسایش کنار رودخانه ای .
-کنترل فرسایش ساحلی .
- كنترل فرسايش بادي.
- كنترل فرسايش آبي.
- كاهش هرز آب.
-پایداری پوشش جاده ای .
- جمع آوري رسوبات دانه ريز و درشت.
-کاستن شیبهای تخریب شده و تثبیت شیبها و دامنه ها.
- اصلاح و احياء زمينهاي تخريب شده.(معادن بهره برداری شده و ...)
- جذب سموم كشاورزي حاصل از كودهاي شيميائي ، علف كشها و حشره كشها.
-جذب فلزات سنگین و سایر آلاینده های آب. (Zn, As, Mn, Cu, Al, & Pb,…)
- پیشگیری و درمان آلودگیهای شیمیائی در آب و بهبود کیفیت فاضلاب.
-تامین علوفه.

 - از شاخ و برگ و ريشه آن جهت مصارف متعدد صنعتي وغير صنعتي.

 

کاربرد های اصلی گیاه وتیور روی اراضی زراعی

-حفاظت از محصولات ( کنترل کرم ساقه خوار برنج و ذرت)
- تعلیف دام
-مالچ برای کنترل علفهای هرز و حفاظت آب و خاک
- حفاظت واحیاء کشتزارهای در معرض سیل
- تثبیت تپه های شنی
- افزایش حاصلخیزی خاکهای شنی، شورقلیائی تحت شرایط نیمه خشک * Low pH:  < 4)   (* High pH: > 12
-کنترل فرسایش روی خاکهای سولفاته و اسیدی

   کاربردهای دیگر گیاه وتیور:

- صنایع دستی
-کاهگل پشت بام، کاه پوش، گالیپوش
-کاربرد وتیور در تولید آجر و خشت گلی
- نخ، ریسمان، طناب
- کاربرد تزئیناتی گیاه وتیور
- روغن استحصال شده از گیاه وتیور برای مصارف پزشکی و آرایشی

 

هر چهار گیاه بالغ وتیور (یکساله) قدرت ترسیب کربنی معادل یک در خت بالغ صنوبر را دارا می باشند

 امروزه بیش از 100 کشور در دنیا از فوائد این گیاه اعجاز آمیز خلقت خداوند بهره مند می شوند.

 گاهاً از این گیاه بعنوان گیاه پرستاردر بهبود کیفیت تولید محصولات کشاورزی،

 میخ زنده در تثبیت مناطق لغزشی ،

 سد زنده در ...و ... نام برده می شود .  

 

بانک جهانی برای جلوگیری از گسترش فقر در کشورها و توسعه مناطق روستایی، این گیاه را پیشنهاد نموده است و بسیاری از کشورها وام هایی را برای استقرار سامانه این گیاه در یافت نموده اند.  

|+| نوشته شده توسط پرویز فرسادزاده در 89/11/30  |
 لیست گونه های درختی و درختچه ای در حوزه زاگرس

نام علمی گونه

نام فارسی

ردیف

Hippophe rhamnoides

سنجد تلخ

1

Juglans regia

گردو

2

Juniperus

ارس

3

Lonicera nummularifolia

شن – پلاخور

4

Myrthus communis

مورد

5

Nerium indicum

خرزهره

6

Olea europaea

زیتون

7

Paliurus spina-christi

سیاه تلو

8

Pistacia atlantica

بنه

9

Pistacia khinjuk

خنجک

10

Plantanus orientalis

چنار

11

Popoulus euphratica

پده

12

Pteropyrum aucheri

پرند

13

Pyrus glabra

انچوچک

14

Pyrus

گلابی وحشی

15

Quercus brantii

بلوط ایرانی

16

Quercus infectoria

دارمازو

17

Quercus libani

وی ول

18

Rhamnus

ارجنک

19

Rosa

نسترن

20

Salix

بید

21

Tamarix

گز

22

Ulmus

نارون

23

Vitex pseudo-negundo

بنگرو

24

Ziziphus nummularifolia

رملیک

25

 

 

 

Ziziphus spina-christi

کنار

26

Astragalus glaucacanthos

اسبی گون

27

Acer monspessulanum

کیکم

28

Amygdalus

بادام

29

Amygdalus orientalis

ارژن

30

Amygdalus scoparia

بادامک

31

Anagyris foetida

قره تاج

32

Berberis integerrima

زرشک

33

Celtis caucasica

داغداغان

34

Cerasus mahaleb

محلب

35

Cerasus microcarpa

راناس

36

Cercis

ارغوان

37

Cotoneaster

شیرخشت

38

Crataegus

زالزالک

39

Cupressus sempervirens var.horizontalis

زربین

40

Daphne

دافنه

41

Ebenus stellata

جوسیخ

42

Ephedra foliata

ارمک رونده

43

Ficus carica

انجیر

44

Fraxinus rotundifolia

زبان گنجشک

45

Zygophylum aphylla

قیچ

46

Lycium

دیوخار

47

Prosopis

کهور

48

Dodonea viscusa

ناترک

49

Problica aphylla

گیشدر

50

|+| نوشته شده توسط پرویز فرسادزاده در 91/02/24  |
 تفسیر جنگل بر روی عکس هوایی
|+| نوشته شده توسط پرویز فرسادزاده در 91/02/24  |
 جنگل حرا

مقدمه :

جنگل های دریایی جنگل هایی هستند که در سواحل مناطق استوایی و نیمه استوایی قرار دارند و اکوسیستمی جذاب را پدید می آورند. نوعي فورماسيون گياهي كه بصورت نيمه شناور بين ساحل و دريا كشيده شده است . این جنگلها در جهان به نام عمومی «مانگرو» و به نام علمی «اوسینا مارینا»شناخته می شود و در ایران به «جنگلهای حرا» معروف است. مانگرو به اکوسیستمی اطلاق می شود که از زمین های مرطوب حد واسط مناطق جزر و مدی دریا همراه با مجموعه هایی از گیاهان بی نظیر و جانوران خاص که در مناطق ساحلی و کنار تالابی اکوسیستم تکثیر پیدا می کنند تشکیل شده است. جنگل های مانگرو با سایر اکوسیستم ها ی جنگلی تفاوت اساسی دارند این جنگل ها نه به خشکی تعلق دارند نه به دریا بلکه مشترک بین آب و خشکی اند. هر چند جنگلهاي حرا توده خالص و يكدستي هستند و هيچ‌گونه تنوع گياهي در آنها مشاهده نمي‌شود. ولي در مقابل از تنوع جانوري بسيار بالايي برخوردار هستند و اين تنوع قبل از هر چيزي به خاطر موقعيت گذرگاهي يا اكوتوني آنهاست. اين جنگلها هديه مشترك دريا و خشكي است و حفاظت از اين جنگلها در همه دنيا به عنوان زيستگاههاي با ارزش و حساس و به ويژه از منظر گردشگري مورد تاكيد قرار گرفته است اكوسيستم‌هاي بي‌نظيري كه به گفته كارشناسان 80 درصد صيد دنيا به ويژه ماهيگيري وابسته به آنهاست. با اين همه اين جنگل‌ها به دليل بي‌توجهي به ملاحظات زيست محيطي در پروژه‌هاي اقتصادي در معرض نابودي كامل قرار دارد.

جنگل حرای جزیره قشم بزرگترین جنگل حرا دنیا به شمار میرود و یونسکو ، این جنگل را در فهرست ذخائر زیست محیطی جهان ( ذخيره گاه زيستکرهMAM&BIOSPHERS ) ( MAB/ BR ) ثبت کرده است . این منطقه از اهمیت خاصی برای ایرانیان و دانشمندان سایر ملتها برخوردار است.

ذخيره گاه هاي زيستکره جهاني مناطقي از خشکي ، دريا و دريا خشکي هستند که دست نخورده و بکر باقي مانده و قابليت برگشت به حالت اول را داشته باشند. اين مناطق براي حمايت از توسعه پايدار و رفع تعارض بين انسان و طبيعت  به ثبت رسيده اند. در جهان حدود 57 ذخيره گاه  و زيستکره جهاني موجود است که 9 منطقه آن در ايران واقع شده است.منطقه حفاظت شده  حرا که از سال 1351 به سبب پيوستگي بيشترين مساحت و تراکم خوب از درختان حرا و نقش مهم اکولوژيکي آن در حيات وحش منطقه و توليد مثل و تکتير آبزيان و پرندگان از سوي سازمان حفاظت از محيط زيست ، منطقه حفاظت شده اعلام شد يکي از ذخيره گاه هاي مهم است که در 17 ژانويه سال 1977 ميلادي به طور رسمي در شبکه ذخيره گاه هاي زيستکره در برنامه " انسان و کره مسکون" يونسکو ثبت شده است.

 

 

اکوسیستم جنگل های دریایی«جنگل های مانگرو » در جهان :

جنگل های دریایی که جنگلهای مانگرو ( Mangrove ) نامیده می شوند، اکوسیستم کاملا ویژه ای هستند که اجتماعات گیاهی و جانوری آنها در ارتباط با شرایط خاص شکل می گیرد. این اکوسیستم در زمره غنی ترین و حاصلخیزترین اکوسیستم های دنیا به حساب می آید، چرا که از اکسیژن مناسب که از رودخانه ها به آن وارد می شود و از مواد معدنی غنی که در دریاها به وفور یافت می شود برخوردارند. اما مسئله اصلی شوری بالای آب و خاک در این مناطق است که این اکوسیستم به طور اعجاب انگیزی با آن تطابق یافته است.

مانگرو به اکوسیستمی اطلاق می شود که از زمین های مرطوب حدواسط مناطق جزر و مدی دریا همراه به مجموعه هایی از گیاهان بی نظیر و جانوران خاص که در مناطق ساحلی و کنار تالابی اکوسیستم تکثیر پیدا می کنند تشکیل شده است. جنگل های دریایی چهره ای از سیمای طبیعی استوایی و نزدیک استوا هستند که از چند دهه گذشته مورد توجه مجامع زیست محیطی جهان قرار گرفته اند.
مجموعه درخت زارهای دریایی را در نوار باریکی از پناهگاههای ساحلی، بین کمترین و بیشترین حد از سطح آب دریا که با تغییرات جزر و مد سواحل مناطق گرم و حاره ای در میان «خورها» و « تالاب های ساحلی» و زوایای مناسب در مصب رودخانه ها رویش دارند می توان دید. این جنگل های «غرق آبی» با موقعیت ویژه خود به جنگل های جزر و مدی یا جنگل های باتلاقی نیز موسوم هستند که نام عمومی دیگر آن « جنگلهای مانگرو» است.

بر اساس گزارش اتحاديه حفاظت از طبيعت و منابع طبيعي (IUCN ) وسعت جنگل هاي مانگرو جهان يکصد هزار کيلومتر مربع و بيشترين محدوده پراکنش آنها در مناطق آمريکا ، استراليا و آسيا است.
جنگل هاي مانگرو اكوسيستمي ماندايي از اجتماعات ساحلي مناطق حاره هستند جوامع جنگلي مانگرو ( حرا) در طول ميليونها سال موفق شده اند تا سازگاري اعجاب انگيزي با آب شور دريا و سواحل جزر و مدي پيدا كنند. اين جنگل هاي ماندابي برروي خاكهاي لجني ناشي از رسوب خاكهاي حاصل از فرسايش سواحل رشد يافته اند و دائما در معرض جزر و مد قرار دارند به طوري كه در زمان جزر درختان وبستر لجني آنها از آب بيرون آمده و به صورت جزايري پراكنده نمايان مي شوند و در مواقع مد تمامي جنگل حرا به زير آب رفته و ناپديد مي شود . اصولا درخت حرا در نقاطي مي رويد كه در مواقع مد دريا به زير آب بروند . در نقاط مرتفع تر بستر دريا از اين گونه درخت مشاهده نمي شود .    

اين درختان در مناطقي رشد مي نمايند كه ميانگين درجه حرارت از 19 درجه سانتي گراد بيشتر بوده و دماي آب نيز هميشه گرم و ملايم باشد. اصولا اين گياهان قادر نيستند دماي كمتراز 5 درجه سانتي گراد را تحمل كنند. ضمن اينكه شوري بين 20 تا 32 در هزار براي رشد آنها مناسب است. مانگرو يكي از مقاومترين گونه ها محسوب مي شود كه با حداقل نيازهاي خاص گياهان مانگرو، در سواحل و امتداد كوهها توسعه مي يابد. شمالي ترين پراكنش مانگروها عرض 29 تا 30 درجه و حد جنوبي آن 38 درجه در استراليا مي باشد . جزرو مد در شكل گيري این جنگل ها نقشي اساسي دارد. درهنگام مد تنها تاج درختان بالاتر از سطح آب شور دريا ديده مي شود و فقط در هنگام جزر مي توان قسمت هاي زير تاج، ساقه و ريشه هاي هوايي ( پنوماتوفور ) اين درختان را مشاهده كرد. اين جنگل ها گاه بنام درختزارهاي ساحلي، جنگل هاي جزرو مدي و جنگل هاي هميشه سبز ساحلي نيز توصيف مي شوند. از نظر ساختار اكولوژيكي، اكوسيستم هاي مانگرو براي گونه هاي بي شماري از بي مهرگان تا مهره داران خشكي زي و آبي زيستگاه هاي مطلوب فراهم مي نمايد. همچنين از كاركردهاي ديگر اين اكوسيستم مي توان به كنترل فرسايش ساحلي، تثبيت رسوبگذاري، حفاظت از تاسيسات ساحلي، زيستگاه مناسب جهت ماهيان تجارتي، ميگو و پرندگان و ...اشاره نمود .

در گذشته محیط های جنگلی مانگرو به عنوان سرزمین های خشن و بی فایده در نظر می آمد و به شیوه های مختلف تخریب می شد به طوری که گسترۀ جهان به میزان 80 درصد از جنگل های دریازی به دلیل راه سازی، دفن غیر بهداشتی ضایعات یا استفاده بیش از حد از سرشاخه های درختان و قطع یکپارچه آن برای استخراج هیزم و تهیه ذغال و ایجاد سیستم های کشت آبی تخریب شد و رو به نابودی نهاد.

در سال های اخیر، با تخریب جهانی «جنگلهای استوایی» توجه فزاینده ای به «اکوسیستم درخت زارهای دریایی» که در معرض تهدید یا نابودی هستند صورت پذیرفت. بطوری که این اکوسیستم را بسیاری از متخصصین به عنوان زیست گاهی برای شمار مختلفی از گونه دهای آبزی و حیوانات وابسته به آن دانسته اند. بسیاری از این گونه ها ارزش تجاری دارند. همچنین این اکوسیستم را عامل تعیین کننده ای در پایداری سواحل در مقابل فرسایش امواج سهمگین دریایی می دانند و نقش بارز آن را در تامین چوب و علوفه انکار نمی کنند و نیز وجود آن را در سیستم کاهش انیدریک کربنیک کره زمین بی تاثیر نمی دانند.
به کمک استقرار یک سیستم مدیریت زیست محیطی موثر می توان شرایط متنوع طبیعی این اکوسیستم جذاب را با ملحوظ داشتن شرایط حفاظتی به استنادارزش های ژنتیکی بسیارش سامان داده و از آن حفاظت نمود. برای اطمینان از چگونگی حفاظت، شناخت ارزش های این سیستم در مقیاس جهانی و محلی امری مهم است. این شناخت برای طیف وسیعی از مناطق ساحلی که از ذخایر طبیعی ویژه ای برخوردارند صادق است. به هر حال در این نگرش می بایست علایق مردم محلی به حساب آید تا با برنامه ریزی کاشت گونه های جنگلی و سیستم مناسب بهره برداری در هم آمیخته شود. به علاوه، ترویج بیشتر پژوهش های پایه در ارتباط با این اکوسیستم ضروری است زیرا مسئولیت حفظ میراث های طبیعی بر دوش نسل کونی است تا سهمی برای نسل آینده باقی بماند.

 

ساختار اكولوژيك مانگروها :

بستر اين جنگلها از دو بخش تشكيل شده است . بخشي كه در اشتغال اهبوه سيستم ريشه دواني مانگروها قرار دارد به نام بخش سخت تحت الرض ناميده مي‌شود . بخش ديگر كفه هاي گلي است .گستره نرم تحت الارض بستر رويشگاه را به وجود مي آورد . در هر يك از بخشهاي فوق جانداران دريايي ويژه اي زندگي مي‌كنند




ویژگی های جنگل های مانگرو :
وجه تسمیه: مانگرو واژه ای از هند غربی و مشتق شده از لغت پرتغالی Mango به معنای انبه و لغت انگلیسی Rove به معنای بیشه است که به درختان و درختچه هایی اطلاق می شود که در سواحل دریاها و اقیانوسها قرار دارند و در آبهای مناطق استوایی و نیمه استوایی اجتماعاتی را شامل می شوند که پراکندگی آنها محدود به مناطق جزر و مدی می شود.


ویژگی های گیاهی:

 

مانگروها از هالوفیتهای نهاندانه باتلاقی 2 هستند. شامل گیاهانی تک لپه و دولپه اند واز نظر طبقه بندی دارای شباهت یکسان نیستند. مانگروها شامل 8 تیره و 12 جنس و حدودا 80 گونه مختلف اند و پراکندگی آنها محدود به جنوب شرقی اسیاست (حدود 65 گونه).

عوامل موثر در پراکنش مانگروها :

عواملی از قبیل شرایط آب و هوایی و جزر و مد و بافت و ساختمان خاک و شوری آب فاکتورهایی هستند که رویشگاه و پراکنش مانگروها را محدود و مشخص می سازند.
1- درجه حرارت: این گیاهان محدود به نواحی گرم که میانگین درجه حرارت هوا از 19 درجه سانتیگراد بیسشتر است هستند. مناطقی که میانگین حرارت ماهانه آنها کمتر از 19 درجه سانتیگراد باشد در خارج از محدوده اکولوژیکی قرار می گیرند. این گیاهان تحمل نوسانات زیاد حرارت تا (10 درجه) را حتی در رویشگاههای طبیعی خود ندارندو در این شرایط رشد و توسعه آنها رضایت بخش نیست. به طور کلی در مکانی که مانگرو می روید آب همیشه گرم است.
2- موجهای شدید کرانه و فعالیتهای جزر و مدی: چون مانگرو به مکانهای آرام مثل خورها و دلتاها نیاز دارد، موجهای شدید باعث محدود شدن توسعه مانگروها می شوند. امواج شدید نهالها را از بین می برند و رسوبات نرم را فرسوده می کنند. به علت فرآیندهایی که در خاک و بستر رویشگاه رخ می دهد بهترین پراکنش مانگروها را مربوط به مناطقی با بالاترین مد و پایین ترین جزر دانسته اند.
3- رسوبات دانه ریز: نهالهای این گیاهان در خاکهایی که دارای بافت نرم شامل سیلت، رس و مواد آلی باشد به خوبی رشد می کند و خاکهای آتشفشانی محل رویش مانگرو را حاصلخیز می سازد ( اگرچه رسوبات کوارتزی و گرانیتی خاکهای فقیری هستند) به هرحال اجتماع گیاهان مانگرو سبب تشکیل خاکهایی با عناصر بسیار ظریف و ریز با بافت سنگین می شود که با مواد الی و ترکیبات بسیار غنی سولفوره همراه است.
منشا ترکیبات سولفوره را می توان نتایج فرایندهای زیر دانست :
الف) احیای کربنات کلسیم آب در یا در مجاورت ماده آلی
ب) تحت تاثیر تثبیت انتخابی این سولفات در ریشه گیاهان و احیای آن در بافت گیاه در اثر متابولیسم درختان
به نظر می رسد مادامی که خاکها در مرحله هوازی قرار دارند سولفوره و یقینا شور هستند چه این خاکها در محل لب شور خلیج های دهانه با کولابهای ساحلی تشکیل می شوند. وقتی این خاکها به مرحله هوازی می رسند سولفوره ها اکسیده می شود و سولفاتهای اسیدی مختلف که بیشتر از جنس آهن و همچنین آلومینیم و منگنز هستند ایجاد می کنند و قسمتی از شوری آن هم در خاک باقی می ماند.

 

چگونگی رشد درختان جنگلهای مانگرو در آب :

 

شناور بودن میوه و دانه گیاهان مانگرو بهترین مکانیسم تولید مثل و انتشار در شرایط خاص ساحلی است. دانه های بارور شده از همان ابتدا از گیاه اصلی نمی افتد، بلکه از قاعده میوه شروع به جوانه زدن می کند و روی گیاه ریشه و ساقه های نیزه مانند رشد می کنند. این مرحله یک تا سه سال طول می کشد و گیاهی با حدود یک متر طول، از گیاه مادری جدا می شود، داخل آب می افتد و زندگی را مستقلا ادامه می دهد. گیاهان جدید روی آب دریاها به حالت افقی قرار می گیرند و به سرعت حرکت می کنند و بعد از رسیدن به آبهای تازه مثل تالاب ها به حالت عمودی در می ایند تا ریشه ها به سمت پایین قرار بگیرند و بتوانند در گل و لای، ریشه بدوانند. بعضی از گونه حتی می توانند به مدت یک سال روی آب دریا معلق بمانند.
در گونه Avicenna marina که گونه بومی استان هرمزگان است نحوۀ تکثیر به شکل دیگری است. در این گونه و گونه های نظیر آن، جوانه های بذر وقتی از گیاه مادری می افتد، هنوز داخل یک پوسته قرار دارند و در این حالت روی آب شناور می مانند که گاهی 3 یا 4 روز طول می کشد و پس از تثبیت در خاک شروع به رشد و نمو می کنند.


چگونگی تبدیل آب شور دریا به آب شیرین  توسط درختان جنگل های مانگرو :
از خصوصیات منحصر به فرد گیاهان مانگرو (حرا) که آنها را از سایر اکوسیستم ها مجزا می کند، قابلیت مقاومت به غلظت بالای نمک در آب اطراف ریشه هاست. اولین خط دفاعی بسیاری از گیاهان مانگرو ممانعت از ورود نمک به داخل گیاه به وسیله خاصیت نیمه تراوایی ریشه و جذب انتخابی و فیلتر کردن املاح است.
روش دیگر سازگاری، ترشح سریع نمکی است که وارد سیستم گیاه شده است. برگهای بسیاری از گونه های مانگرو غدد نمکی ویژه ای دارد. به جرأت می توان گفت این سیستم، یکی از فعالترین سیستم های ترشح کننده نمک است که تا کنون شناخته شده است تا جایی که در گونه هایی از این گیاهان، می توان نمک را بر روی یرگهای آن دید، ولی در برخی گونه ها که به واسطه مکانیسم اول از خشکی اجتناب می کنند با ظاهری متفاوت جلوه گری کرده نمک به اندام های آنها نمی رسد و برگها شور نیستند.
جمع آوری نمک و تغلیظ آن در برگهای پیر در حال ریزش پوسته مرده گیاه، راهکار دیگری است که گیاهان مانگرو برای رهایی از شوری به کار می برند، علاوه بر این فعل و انفعالات، وجود کوتیکول های پوسته موجود روی برگ درختان، واکسی بسیار ضخیم با پرزها و زایده های مو مانند متراکم برای کاهش فراتراوش آب و تعرق، از دیگر شاخص های درختان جنگل های مانگرو است.این خصوصیات باعث کاهش جذب آب و کاهش ورود نمک ها که همراه با جذب آب به گیاه وارد می شوند می گردد. در این گیاهان روزنه های برگ در زیر برگ واقع شده اند که منجر به تعرق کمتر آب می شوند.
بسیاری از این درختان در مقایسه با سایر گیاهان سیستم ریشه گسترده تری در زیر زمین دارند. البته ریشه های اصلی این گیاهان از عمق دومتری پایین تر نمی روند، که دلیل آن کمبود اکسیژن در اعماق بیشتر زمین است.
موارد استفاده از درختان جنگلهای مانگرو در جهان :

تقریبا در اکثر نقاط دنیا از گونه های مانگرو به عنوان هیزم استفاده می شود و در برخی مناطق، حتی به عنوان منبع اصلی درآمد مردم به شمار می رود. در بنگلادش از چوب این درختان برای تهیه چوب کبریت و کاغذ روزنامه استفاده می شود. در اندونزی که از بزرگترین کشورهای تولید کننده خمیر کاغذ در دنیاست، 20 درصد مواد خام این خمیر از گیاهان مانگرو به دست می آید. در فیلیپین و سوماترای اندونزی نیز این درختان نهایتا به کاغذ تبدیل می شوند.
بعضی گونه ها نوعی مواد خام بسیار مقاوم تولید می کنند که علاوه بر استفاده ی آنها در صنایع چوب به شکل سنتی برای تهیه قند و الکل هم استفاده می شود.
مناطقی که حد واسط رودخانه و دریا قرار دارند، در تمام دنیا از لحاظ اکولوژیکی و زیست محیطی، فوق العاده و به شدت حاصلخیزند. جنگل های حرا هم از این قاعده مستثنی نیستند و با توجه به ویژگی خاصشان، جایگاه خوبی برای رشد ماهی ها و صنعت شیلات هستند. بعضی از ماهیها باید بخشی از چرخه زندگی خود را در جنگل های مانگرو سپری کنند. از این میان می توان به رشد بعضی صدفها اشاره کرد که به ریشه گیاهان حرا متصل شده و قابلیت رشد و پرورش در تالاب ها و مرداب های این جنگل ها را دارند.
بعضی از حلزون ها و میگوها هم زندگی خود را مدیون جنگل های حرا هستند. اما امروز به دلیل آلودگی هایی که در سطح جنگل های حرا اتفاق افتاده است صید آبزیان با کاهش چشمگیری مواجه شده است، چرا که بسیاری از ماهی هایی که لابلای شاخه ها و ریشه های درختان حرا تخم ریزی کرده اند حالا پناهگاهی ندارند.

عوامل موثر در شکل گیری مانگرو ها :
الف) راهای آبی
جنگل های مانگرو در رابطه مستقم با راه های آبی هستند مانگرو ها در ایران در حاشیه خور های فرعی و اصلی و آب راه ها واقع شده اند بنابر این انواع محیط های آبی و خصوصیات آنها بر استقرا و شکل گیری مانگرو تاثیر مستقیم دارندب)آب شیرین
یکی از مهمترین عوامل رشد و استقرار مانگرو هاست به آب و هوای ناحیه اندازه حوضه آبخیز،رسوب ها
حرکات رود خانه ای ،جزر ومد بستگی دارد
ت)فصل خشکی
فصل خشک طولانی موجب عدم استقرار جنگ های مانگرو می باشد
ث)عرض جغرافیای
مانگرو ها در ایران در عرض های جغرافیای مساعد پراکنش دارد(۲۵تا۲۸)
ج)جزرو مد
جزر ومد با حرکات خود مواد غذایی را در اکوسیستم های مانگرو وارد می کنند و مواد غذای را در خود حل کرده و محصول غذای را به اکوسیستم مانگروها وارد و مواد زائد و مانده را خارج می نماید تناوب جزر ومد بر غلظت اکسیزن و مواد غذایی تاثیر می گذار و موجب کاهش یا افزایش آن میشود
خ)غرقاب
غرقاب نیز از مهمترین عوامل استقرار عوامل جنگل های مانگرو می باشد در جنگل های مانگرو ایران میزان غرقاب بستر جنگل ها در مناطق مختلف متفاوت است و همین تناوب موجب به وجود آمدن جنگل های متفاوت از نظر کمی و کیفی گردیده است
ح)شوری
جنگل های مانگرو در راه حل مختلف رشد و تکامل خود به میزان معینی نمک نیاز دارند اگر مقدار نمک بیش از حد لازم باشد برای گیاه مضر است و اگر کمتر از حد معمول باشد نیز گیاه قادر نیست مراحل زندگی خود را تکمیل نماید معمولا شوری بیش از ۴پی پی تی را تحمل می کنند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جنگل های حرا در ایران:

یکی از جوامع و چهره های جالب گیاهی ایران جنگل های مانگرو هستند که نواحی ساحلی خلیج فارس و دریای عمان قرار گرفته اند. جنگل های مانگرو ایران در گستره جذر ومد،مصب هاو جزایر بین خورها در طول سواحل کشیده شدهاند که به صورت جوامع کوچک و بزرگ گسسته یا پیوسته دیده می شوند.

جنگلهاي مانگرو در سواحل جنوبي ايران با وسعت 9200 هكتار در مناطق متعددي در حد فاصل مدارهاي 25 درجه و 11 دقيقه تا 27 درجه و 52 دقيقه گسترش يافته است. اين اجتماعات گياهي كه تنها رويشهاي چوبي ناحيه جزر و مدي سواحل گرمسيري مي باشند آخرین حد پراکنش جنگل ها در آسیای جنوب غربی به شمار می آید. پراکنش جنگل ها در ایران از شرقی ترین بخش دریای عمان در ایران ،در خلیج گواتر شروع می شود و با حرکت به غرب خلیج فارس و زیاد شدن عرض جغرافیای در رویشگاه نایبند در استان بوشهر پایان می یابد .

بخش عمده جنگل ها در نواحی مرکزی خلیج فارس واقع شده اند. بزرگترین جامعه متحد جنگلی در جزیره قشم و محدوده خمیر واقع شده اند که با جنگل هایی متراکم،نیمه متراکم،کم تراکم و پراکنده وسیع ترین و مرغوب ترین اراضی جنگلی مانگرو ایران را تشکبل می دهند .این جنگل ها به طور عام ساحلی هستند و در حاشیه رود خانه ها دیده می شوند.
گونه های مانگرو در ایران صفات مشترکی دارند و جهت بقائ از از ویژگی های خاصی برای استقرار پیروی می کنند مهمترین آنها عبارتنند از:
۱) در عرض های جغرافیایی خاص زندگی میکنند (در عرض جغرافیایی ۲۵ تا۲۷ درجه شمالی وطول شرقی۵۵ تا ۶۵ گسترش یافته اند ودر عرض جغرافیایی بیش از ۲۸ درجه اراضی مانگرو قطع می شوند .
۲) محل استقرار آنها در منطقه جذر مدی است واز ساحل شروع و تا آخرین حد اثر جزر ومد ادامه دارند.
۳) مانگرو های ایران ساحلی هستند ودر حاشیه خورها و مصب رودخانه ها مستقراند.
۴)  خاک مورد نیازآنها از نوع خاک گل آلود، لجنی ،شور و اشباع از آب هستند.
۵) جهت تطابق با محیط اقدام به بروز ویژگی های خاصی نموده اند که باعث استقرار آنها می شود مهمترین آنها عبارتنند از:
ـ تولید ریشه های هوایی تنفس کننده به نام pneumatophores
ـ خاصیت زنده زایی بذر
ریشه های تنفس کننده به اشکال مختلف در گونه های مختلف تشگیل می شوند که علاوه برنقش تنفس در محیط بی هوازی موجب استقرار گیاه در محیط بی ثبات بستر می گردند همچنین بذر در گونه های حرا و چندل زنده زا است ،زنده زایی در اصل اهرم سازوکار تولید مثل است
۶)  به طور عام به صورت درختچه ودرخت با تاج گسترده هستند
۷) در محیط زندگی خود حاکم مطلق بوده و سایر گونه ها قادر به رقابت با آنه نیستند.
۸) در هنگام مد تنها تاج درختان بالاتر از سطح آب قرار میگیرد و بقیه اندام گیاه در زیر آب قرار دارد
۹) دارای خصوصیات خاصی هستند این جنگل ها در حد فاطل خشکی و در زندگی می کنند نه به خشکی مطلق دارند ونه به دریا بلکه بین هر دو اکوسیستم قرار دارند.
۱۰) جزر ومد در شکل گیری مانگرو ها نقش اساسی دارد.
۱۱) مانگرو ها نسبت به شرایط محیطی ،آب و هواو شوری مقاومت زیادی دارند که تحمل گونه حرا نسبت به شرایط مذکور بیشتر از گونه چندل است.

جنگل های مانگرو در ايران تنها از دو گونه درختي با نام درخت حرا (Avicennia merina) و درخت چندل(Rhizopora mucrnata) تشكيل يافته اند كه گونه اخير تنها در خورهاي منطقه سيريك با وسعت محدود وجود دارد و سايررويشگاهها به طور خالص از درختان حرا تشكيل يافته است. لذا ديده شده است كه جنگلهاي مانگرو ايران به نام جنگلهاي حرا ناميده مي شوند كه اين امر بدليل غلبه درختان فوق در اكثر رويشگاهها مي باشد. اما واژه حرا معادل واژه مانگرو نبوده، هر يك از مفاهيم مستقلي برخوردارند.


گونه حرا
گونه حرا با نام علمي  Avicennia marina از  تيره : Avicenniaceae مي باشد  .

نام علمي و تيره اين گياه به افتخار دانشمند ايراني ابو علي سينا نام گذاري  شده است.

اين تيره داراي يك جنس و يازده گونه در جهان مي باشد.

 از نظر پراكنش جغرافيايي اين گونه در سواحل غربي و شرقي آمريكا ،جنوب شرقي وغرب آفريقا،جنوب شرق آسيا ، ايران و  استراليا  جنگلهاي بكري را تشكيل داده است .

گونه هاي مختلف مانگرو جهت بقاء واستقرار، ساختمان ريشه اي خاصي دارند . بطوريكه همگي داراي يك ريشه اصلي كوتاه وكم عمق مي باشند . در حرا ريشه هاي فرعي به تعداد زياد از ريشه اصلي تشكيل مي گردند وبه صورت مستقيم از زمين بيرون آمده وتنفس كننده مي باشند كه به آنها پنوماتوفر(Pneumatophores  ) مي گويند .

 ریشه های هوایی در گونه حرا

 

گونه حرا نسبت به ساير گونه هاي مانگرو بيشترين بردباري را نسبت به شرایط مختلف اکولوژی دارد و نسبت به تغییرات آب و هوا و شوری از مقاومت زیادی بر خوردار است به گونه ای که در بارندگی های۲۵۰۰ میلیمتر در شرق آسیا تا حداکثر ۲۰۰ میلیمتر در ایران از کیفیت مناسب و یکسان بر خوردار است و دامنه شوری وسیعی از ۳۵ تا ۵۰PPT را تحمل می کند .  و بعلت دارا بودن جوانه هاي پنهان در برابر سر شاخه زني نيز نسبتا بردبار است .

خاک مناطق استقرار آن خاکی است غرقابی شور ،ریز دانه و قهوه ای تا سیاهرنگ و بد بو که بافت سنگين و قليايي دارد . املاح موجود در خاك نيز عمدتا از كلريد سديم و كلرورهاي سديم و منيزيم تشكيل شده اند . با توجه به كيفيت و جنس خاك تصو ر مي رود كه درختان مزبور فقط در چنين شرايطي مي توانند رشد و نمو كنند .در هنگام مد بخش بیشتر اندام های هوایی در داخل آب قرار میگیرد و فقط تاج درخت مشخص است به همین دلیل به صورت شناور نمایان می گرددولی در هنگام جزر کلیه اندام های هوای و ریشه های هوایی قابل تشخیص هستند . در مناطق تحت پوشش حراكه در اصطلاح خور ناميده مي شود عمق آب از 3 متر تجاوز نمي كند.
 ارتفاع اين گونه بطور متوسط  3-5 متر ،پوست آن نازک ، برنگ قهوه ای تا خاکستری است . تاج وشاخ و برگ  افشان ، شاخه های اصلی و فرعی تقریبا به یک اندازه اند (تنه اصلي قابل تشخيص نيست ). برگها ساده ،متقابل ، نيزه اي و يا تخم مرغي شكل، به طول  5 تا 5/7  و عرض  5/2تا5/3 سانتيمتر ، بدون دندانه ، ضخيم ،چرمي در سطح رويي سبز براق و در سطح زيرين كركهاي زياد و سفيد رنگ دارند  . 

گلها  در اين گونه کوچک ، منفرد ،زرد ، معطر و میوه کپسول ، بیضی شکل ، دو خانه ای  داراي يك بذركه بايك شكاف بازمي شودو نیمه زنده زا   incipit viviparous مي باشد .

 

 

   فرآیند جوانه زنی بذور گونه حرا پس از استقرار در عرصه

حرا در 8منطقه حفاظت شده بين المللي ايران مي رويد که در اين ميان جنگلهاي هميشه سبز دريايي حرا در حاشيه شمال غربي قشم ، از زيباترين گردشگاه هاي خليج فارس به شمار مي آيد.
به اين گياه در بندرعباس حرا، در بلوچستان تمر و در بعضي از نقاط تول گفته مي شود. به عربي نيز آن را شوري يا شوره مي نامند. حرا گياهي از تيره شاپسند است. درختان حرا، در قسمتهاي کم عمق خورخوران کنار ورودي تپه هاي جزيره مانندي که هنگام پايين رفتن آب دريا از آب بيرون مي مانند قرار گرفته است. عمق آب اين مناطق از يک تا يک و نيم متر تجاوز نمي کند.
اين جنگل هنگام بالا آمدن آب دريا، در آبهاي نيلگون خليج فارس به طور کامل مدفون مي شوند و با فروکش کردن آب دريا در هنگام جزر دوباره سر از آب بيرون مي آورند و به مدت 6تا 7ساعت مانند جنگلهاي مناطق خشکي نمايان مي شوند.
رويشگاه جنگلهاي حرا در استان هرمزگان آخرين نواحي پراکنش اين درختان کمياب به ناحيه ساحلي شمال خليج فارس است و در مقياس جهاني آخرين محدوده پراکنش جهاني آنها در سواحل شمال غربي آسيا محسوب مي شود.
هر چند قطعاتي کوچک از اجتماعات حرا در بندر دير و يوزه ماشه وجود دارند، اما اجتماعات حرا در خليج ناي بند با وسعت 39هکتار وسيع ترين اجتماعات حرا در مدارهاي بالاي 27درجه در خليج فارس محسوب مي شود و به عنوان آخرين مجموعه انبوه و وسيع از اين درختان در جنوب غربي آسيا شناخته مي شوند.
در دل دريا 80درصد آبزيان خليج فارس دوره تخم ريزي خود را در جنگلهاي حرا مي گذرانند. به همين دليل اين منطقه 3منطقه حفاظت شده بين المللي ، ذخيره گاه زيست کره و تالاب بين المللي دارد.
آب در طول شبانه روز در اين جنگل 2بار عقب نشيني مي کند و 2بار پيشروي. اين عمل مداوم شرايط زيستي ويژه اي به اين جنگل دريايي مي بخشد.

بهترین شرایط برای رشد گیاه دمای17--26 درجه و ph..6....8.5 است

۱) ویژگی های اختصاصی :
گونه حرا جهت سازگاری با محیط ویژگی های خاصی به شرح زیر دارد که باعث بقائ و استقرار در شرایط زیستی دشوار شده است:
ـ ریشه ها
حرا دارای دو ریشه است ریشه اصلی وکم عمق که در زیر خاک قرار گرفته است . ریشه های هوایی تنفس کننده که از ریشه اصلی تشکیل ودر روی خاک قرار می گیرد و با عث تنفس گیاه در محیط بی هوازی اطراف خود میشوند ریشه اصلی به دلیل غلظت زیاد نمک در خاک اشباع از آب پیرامون ریشه و بالا بودن سطح سفره آب های زیر زمینی قادر نیست اعمال فیزیولوژیکی لازم را به تنهایی وبه صورت کامل برای گیاه انجام دهداز این رو اقدام به تولید ریشه های هوایی در سطح انبوه نموده است که به تعداد زیاد و در شعاع گسترده ای دور هر درخت را فرا گرفته است
اهمیت ریشه های هوایی در محیط زیست گونه حرا به شرح زیر است :
الف)تنفس کننده هستند و در واقع به صورت یک سیستم تهویه عمل می کنند، عملکرد ریشه های تنفس کننده بدین گونه است که برای لحظه ای باز می شوند و عدسک آنها تنها اجازه ورود هوا را می دهند ، وقتی که ریشه های تنفس کننده به طور کامل زیر آب می روند اکسیزن بین سلول آن مصرف می گردد و فشار در آن منفی شده و CO۲ تشکیل می شود وقتی ریشه ها از آب خارج می شوند فشار منفی ایجاد شده به دلیل اکسیزن کم شده و عمل تهویه انجام می شود
ب) باعث استقرار گیاه در خاک گل آلود و غرقابی می شود
ج)سیستم استقرار و ریشه دوانی خاص حرا باعث کاهش اماوج شده و حرکات ملایم موجی ایجاد می نماید که علاوه بر تاثیر گذاری در استقرار و بقائ جامعه گیاهی مزبور محل امنی را برای انواع جانوران آبزی فراهم می آورد
ـ بذر
یکی از مهمترین ویژگی های خاص گونه حرا شیوه تولی مثلی آن است بدین ترتیب که بذر های آن زنده زا هستند و گونه حرا زنده زای کامل نیست و به آن شبه رنده زا یا نیمه زنده زا می گویند زیرا بذر ها قسمتی از مراحل رویش خود را بر روی درخت و قسمتی را در محیط باتلاقی انجام می دهد یکی از دلیل شبه زنده زایی گونه حرا مقاومت در مقابل شوری زیاد می باشد که گیاه می تواند بخش عمده مراحل زندگی خود را در خاک شور و گل آلود طی نماید
ـ ساختار برگ
برگ دارای پوسته ضخیم سبز رنگ و براق است در زیر پوسته روزنه های هوایی بزرگ و فرو رفته وجود دارد ،روزنه ها پوشیده از کرک هستند .
طریقه مقابله با شوری بدین گونه است که در داخل برگ های حرا نیروی مکشی به وجود می آید در این حالت فشار اسمزی به وجود آمده از فشار اسمزی داخل خاک بیشتر است که سبب میشود ریشه ها فقط آب خالص را از خود عبور و به برگ ها منتقل کنند وبه این ترتیب از ورود نمک جلو گیری می شود. شکل برگها با توجه به درجه ی شوری آب متفاوت است.در آبهایی که درجه ی شوری کمتری دارد برگها نیشتر مانند و نوک تیز هستند..تا cm15..اما در آبهای بسیار شور برگها به صورت بیضی شکل با نوکهای گرد و فقط cm2هستند..رنگ برگها مایل به طوسی است و این به دلیل وجود موهای ریزی است که بر روی برگهاست.

 برگها نمکی را که از آب میگیرند از خود دفع میکنند که به صورت کریستالهایی در سطح برگ برق میزند.گلهای این گیاه به رنگ نارنجی و کوچک هستند

برگ درختان حرا دائمي بوده و از اين رو اين جنگل ها را جنگل هاي هميشه بهار نيز مي گويند.


۲) ویژگی مناطق استقرار
گونه حرا در خلیج فارس و دریا ی عمان در مناطق زیر مستقر است
ـ اراضی باتلاقی ،پر از گل و لای و شور
ـ اراضی تحت تاثیر جذر و مد دریا
ـ اراضی با عرض جغرافیایی حداقل ۲۵ درجه و طول حداقل ۵۵ درجه
ـ حاشیه خور های اصلی و فرعی و آبراهه ها
۳)  ویژگی های مرفولوژیک
حرا گونه ای است درختچه ای یا درختی به ارتفاع ۳ تا ۵/۵ متر که در طبقات تراکمی مختلف و در مناطق مختلف ابعاد متفاوتی دارد در مناطق متراکم و نیمه متراکم به صورت درخت و درختچه بزرگ دبده میشود که ارتفایی حدود ۳ متر و در مناطق تنک به صورت درخچه های کوچک با خیلی کوچک ملاحظه می شوند که ارتفاعی بین ۱ تا ۲ متر دارند پوست درخت ضخیم به رنگ خاکستری –قهوه ای یا قهوه ای تیره می باشد که در درختان مسن قهو ه ای تیره است ودر درختان جوان به رنگ روشنتر نمایان می گردد. یک تنه اصلی دارد که در هنگام مد در آب قرار می گیرد از تنه اصلی شاخه های فرعی زیادی می رویند که تقریبا قطری برابر قطر تنه اصلی دارند .برگ ها به تعداد زیاد در هر شاخه دیده می شوند رنگ برگ سبز تیره و براق است و شگل برگ ساده ضخیم ،نیزه ای ریا، چرمی و بدونه دندانه است . در سطح زیرین دارای کرک های سفید رنگ است که به صورت لایه نازکی برگ را در بر گرفته و در سطح رویین براق است طول برگ ۵ تا ۷/۵ سانتیمتر است گل زرد رنگ روشن و خوشبی دارد.

▪ گونه چندل

۱) ویژگی های اختصاصی
ـ بذر
بذر زنده زا مخروطی شکل و دارای ریشه چه دراز می باشد ریشه چه در گونه چندل نسبت به سایر گونه های مانگرو بلند تر است بذر ها در روی درخت مادر جوانه می زنند و تمام مراحل رویشی را روی درخت مادری انجام می دهند . به همین دلیل به آنها زنده زای کامل یا واقعی می گویند یکی از دلیل این امر مقاومت کم این گیاه نسبت به شوری است زمان شروع ظهور میوه از اردیبهشت ماه است که از آن زمان شروع به جذب آب کرده باد میکند و در تیر ماه پس از کامل شدن روی درخت به زمین افتاده و کشت می شود از خصوصیات بارز چندل قدرت تکثیر زیاد و سریع آن است که در جامع مانگرو ها دارای سریع ترین تکثیر می باشد .تکثیر زیاد به دلیل بلندی ریشه چه آن است که باعث کشت سریع آن در محیط و تکثیر و کسترش در سطح وسیع می شود .


۲)  ویژگی های مناطق استقرار
▪ اراضی باتلاقی گل ولای دار و شور
▪ محدوده جزر ومد ، حاشیه خور ها و مصب
ـ ساختار برگ
ساختمان و تغییر شکل برگ جهت بقاء چندل در اکوسیستم مانگروها در ایران هماننده گونه حرا است
ـ سازگاری با محیط
از نظر سازگاری با محیط مانند گونه حرا است ولی نسبت به شوری حساس تر است و مانند حرا دامنه شوری زیاد را تحمل نمی کنند از طرف دیگر نسبت به تناوب های متفاوت غرقاب و حدود جزر ومدی عمق گل ولای به شدت حساس است
۳) ویزگی های مورفولوزیکی
گونه ای است درختی با ارتفاع ۴متر به بالا که در ایران به اندازه های مختلف حداکثر تا ۸متر دیده شده است تنه درخت صاف ،بلند و استوار شگل هستند پوسته بسیار ضخیم به رنگ خاکستری ،تاج درخت تخم مرغی شکل ،بیضوی ودر برگ ها ساده ضخیم ،چرمی ،تخم مرغی و گوشتی است گل ها به رنگ سفید مایل به زرد دیده می شوند .

 

 

شکوفه حرا
                                                                          اين درختان يك دوره رويشي منظم دارند و معمولا در خرداد ماه به شکوفه و گل مي نشيند .گل حرا خوشه اي کوچک ، زرد براق و بسيار معطر و پر شهد است . چهار گلبرگ آن هميشه به نظر خيس و مرطوب مي رسد. در اواخر تير ماه تا اواسط مردادماه گل ها به ميوه تبديل مي شوند . ميوه اين درختان بادامي شكل و کوچک است زمان بذرگيري نيمه دوم مرداد تا نيمه اول شهريور ماه است و در شرايط مناسب 90 در صد آنها در فاصله 10 تا 15 روز جوانه مي زنند و در دو تا سه سال رشد مي کنند و به ارتفاع يک تا يک و نيم متر مي رسند.

دانه درخت حرا، بر خلاف بذر درختان خشکزي ، بر روي درخت مادر جوانه مي زند و سپس از پايه مادري جدا شده و در گل و لاي پاي درختان فرو مي رود و نهال جديدي را به وجود مي آورد و به همين دليل آن را شبه زنده زا مي گويند .

 

 خصوصيات آب در جنگلهاي حرا :

آب در اين اكوسيستمها بالاترين كيفيت از نظر مواد غذايي و همچنين خواص فيزيكوشيميايي است كه جزر و مد نقش مهمي در اين زمينه ايفا مي كند .

جزر ومد باعث جابجاي و انتقال آب از دريا به اين اكوسيستم و بالعكس مي شود كه باعث تعديل شوري شده در مناطقي كه در صد تبخير بالا است از رسيدن شوري به سطح مد اور جلوگيري مي كند .

از طرفي چون جنگلهاي حرا شور پسند هستند مقدار زيادي نمك را از آب دريا گرفته و در خود ذخيره مي كند كه اين امر باعث كاهش شوري مي شود . جزر و مد همچنين در تعديل دما نيز موثر است بدين نحو كه با حركات مستمر خود باعث جابجايي آب بستر و سطح آب مي شود كه در مجموع آب و احياناً مواد سمي حاصل از تجزيه آبزيان به سطح آب منتقل مي گردد و از اين طريق دما نيز كاهش مي يابد .

ريشه درختان حرا ، خود به عنوان يك صافي عمل كرده و املاح مضر را در آب جذب و به واسطه داشتن نمك فراوان در خود آنها را به شكل غير سمي در مي آورد كه از اين طريق كمك شاياني به زندگي آبزيان موجود در اين اكوسيستمها مي كند .

بطور كلي مي توان گفت ، آب موجود در اين اكوسيستمها سرشار از مواد غذايي و از نظر فيزيكي وشيميايي در بالاترين كيفيت ممكن بوده و اين سبب گرديده تا آبزيان براي تخم ريزي و رشد نوزادان خود كه حساسترين مرحله رشد محسوب مي گردد اين اكوسيستمها را برگزيده و براي بقاي نسل خود به اينجا پناه ببرند .


اختلاف ارتفاع آب در جنگل حراكه در كمتر از نيم ساعت به 50 سانتي متر رسيده است

اجتماعات جانوری در جنگل های حرا :

ناحیه جزر و مدی حرا زیستگاه مناسبی برای نرم تنان ، سخت پوستان و ماهیان پدید آورده است که منبع غذایی مهمی برای ماهیان و پرندگان وحشی هستند . ارتباط میان تولید اولیه بوم سازگان ( اکوسیسم ) حرا و تولید ماهیان ارزشمند و صدف در دیگر نواحی حاره به خوبی مشخص شده است .

· بستر مرطوب حرا، محل مناسبی برای پرورش مرغان ماهی خوار دریایی و به طور مشخص ماهی خوار دریایی سفید ( اگرات آلبا ) به وجود آورده و از میان دیگر گونه ها، مرغ باران یا آبچلیک ( کارادریده) در هنگام مهاجرت از میان این منطقه عبور می کنند . این سرزمین در زمستان زیستگاه مناسبی برای تغذیه آبچلیک ها و پلوه ها است. تعداد قابل توجهی از گونه های پرندگان اروپا –آسیایی( حدود 43 گونه ماهی خوارند) که به آفریقا مهاجرت می کنند . یکی از مسیرهای مهاجرت از جنوب ایران و از میان خلیج فارس در نقطه باریک تنگه هرمز میان جزیره قشم و جزیره ابوموسی عبور می کند . مناطق جزر و مدی حفاظت شده حرا به مثابه سرزمین استراحت و تغذیه پرندگان ماهی خوار و گونه های دیگری از پرندگان مهاجر است.


اجتمات جانوری جنگل های مانگرو در ایران عبارت اند از:
۱) بی مهرگان
۲) شکم پایان
۳) انواع دو کفه ای ها
۴) سخت پوستان
۵) مهره داران
متداولترین میگو که در جوامع مانگروی زندگی می کنند شاه میگو با نام علمی Macrobrachium rosenbergii است که بیشتر در مناطقی که با آب شیرین در ارتباط است دیده می شود از سایر میگو ها می توان به indicus , monodon اشاره کرد. ماهیان شناخته شده در جنگل های حرا ۳۲ گونه هستند که به ۱۷ خانواده تعلق دارند در بین ماهیان ماهی گل خورک muds kipper در مناطق گلی اجتماعات مانگرو ها دیده می شوند که از مهمترین ماهیان جنگل های حرا محصوب می باشند سایر ماهیان اغلب منشاء دریایی داشته و به هنگام مد وارد خورها شده و در این نواحی به تغذیه می پردازند از ماهیان منطقه می توان به : شانک،پو ،سفره ماهی قهوه ای ،گل خورک ،سنگسر ،ساردین ، زردک ، کفشک اشاره کرد .
گل خورک هاکه ماهیان خزنده نیز نامیده می شوند از گونه های آشنا و دائمی منطقه هستند گل خورک ها ماهیانی شبیه به خزندگان می باشند . مانند خرچنگ ها در کفه های گلی حفره هایی ایجاد می کنند و در هر دو حالت جزر و مد فعال اند این ماهیان بیشتر اوقات جود را در خارج آب می گذرانند به خاطر ساز گاری با محیط دارای اندامهای هستند که همانند دوزیستان اجازه می دهند بر روی یستر گلی بخزند و بجهند ویا به سرعت در حفرات گلی خود را پنهان کنند حرکت آنها در واقع به وسیله باله های سینه ای همراه با جهش یا جست و خیز است .
چشم های بر جسته ی آن ها برای دید هوایی واضح تغییر یافته در حالی که توانایی آنها برای دیدن در زیر آب کاهش پیدا کرده است. زیر هر چشم جانور پیاله ای پر از آب حاصل از چین خوردگی های پوستی وجود دارد که زمانی که چشم هایش به خاطر در معرض هوا بودن خشک می شود آنها را در درون این ظرف آب مرطوب می کند. گل خورک ها با داشتن باله هایی پا مانند قادرند زمانی که خارج از آب هستند راه بروند، از موانع بالا بروند و حتی از نقطه ای به نقطه دیگر جست بزنند. از طرفی آنها قادرند هم در آب و هم در خشکی تنفس کنند.
توانایی ترک آب این ماهی را قادر کرده تا پهنه های گلی کم عمق را مورد بهره برداری قرار دهد اما سوراخ های آبی همچنان برای بیشتر گونه های گل خورک منزلگاه و پایگاه اصلی بوده و از این محل است که فعالیت های خشکی خود را آغاز کرده و زمانی که توسط صیادانی تهدید می شود به آنجا عقب می نشیند. گل خورک ها زمانی که آب پایین است در خطر شکار شدن توسط پرندگان ساحلی و همچنین تعدادی دیگر از حیوانات خشکی مانند مارها و پستانداران قرار دارند. از سوی دیگر هنگامی که آب بالا است بیشتر گونه های گل خورک برای اجتناب از مورد حمله قرار گرفتن توسط ماهیان صیادی که آب های کم عمق را می کاوند، در سوراخ های زیرآب رفته خود پناه می گیرند. یک سوراخ علاوه بر استفاده شدن به عنوان پناهگاه همچنین می تواند به عنوان پرورشگاهی برای بزرگ کردن تخم ها نیز به کار رود.هر بهار نر ها برای ایجاد قلمرو های فردی سطح گلی را کنده و سوراخی حفر می کنند .
خزندگان جنگل های مانگرو شامل ۲ گروه لاک پشت دریایی شامل لاک پشت عقابی و لاک پشت سبز و۵ گونه مار است . اين منطقه، همچنين زيستگاه سخت پو ستاني چون انواع خر چنگ ويلن زن و دراز چنگ شناور و صورتي است .از پستانداران خشکي‌زي پارک مي‌توان به گونه‌هايي چون گرگ، شغال، خرگوش، روباه، قوچ، ميش، کل، بز، کفتار و آهو اشاره کرد و از پستانداران دريايي که در بخش آبهاي آزاد پارک زيست مي‌کنند مي‌توان از دلفين و نهنگ ‌ويژه نهنگ گوژپشت نام برد.

  

                                     لاک پشت سرخ


- جنگل دریایی حرا (HARRA) زیستگاه امن پرندگان مناطق گرمسیری

مساعد بودن شرايط اكو لوژيكي ، اين جنگل ها را به زيستگاه بسيار مناسب پرندگان مهاجر در فصول سرد تبديل كرده است . در ساير فصول نيز كه پرندگان بومي محل مناسبي براي زيست نمي يابند به اين جنگل ها پناه مي آورند .. به هنگام بالا آمدن آب ( مد) فقط تاج درختان حرا را مي توان ديد و تنه درختان در زير آب است. در موقع جزر دو چهره ديگر به جنگل ها اضافه مي شود که کفه هاي گلي و مانداب ها که هر دو براي پرندگان آبزي محل مناسبي براي تغذيه به شمار مي رود. جنگل هاي حرا زيستگاه بيش از 110 گونه پرنده هستند که هر يک به نوعي به آن وابسته اند. حدود 3/1 درصد گونه هاي پرندگان و 25 درصد پرندگان ايران در اين جنگل ها در جمعيتي بين 30 تا 50 هزار ديده شده اند.
حضور پرندگاني همچون پليکان پا خاکستري با تعدادي کمتر از 200 قطعه و گيلانشاه خالدار با جمعيتي کمتر از 100 قطعه – که در معرض انقراض قرار دارند- در اين جنگل ، اهميت حياتي اين منطقه را به عنوان يکي از زيستگاه هاي پرندگان آبزي نادر و حمايت شده، بيش از بيش روشن مي کند.
بيشترين تراکم پرندگان در اين منطقه در پاييز و زمستان و کمترين آن در تابستان است. اجتماع اگرت ساحلي ، اگرت بزرگ ، حواصيل سبز و خاكستري، فلامينگو ،عقاب ماهيگير ، كفچه نوك تیز ، ابرو سفيد، كاكايي ، نوک پارويي، پليکان پا خاکستري، انواع گيلانشاه ها ،  سليم خرچنگ خوار و بالکان ها، چکاوک کاکلي، باکلان، هوبره، دليجه، خروس کولي سينه‌سفيد ( گونه اي که از آن تنها 200 قطعه در دنيا وجود دارد ) و انواع ديگري از پرندگان در اكوسيستم ها ي این جنگل ها ديده مي شود که در جزيره کوچک و بزرگ آن تخم گذاري مي کنند و بدين ترتيب اهميت حفاظت و حراست از منطقه را بيشتر نمودار مي کنند. اين پرندگان با نوک هاي متفاوت خود که هر يک کاربرد ويژه اي دارند براي تغذيه از آبزيان و خاکزيان به اين زيستگاه ها رو مي آورند.
اگرت ها با نوک هاي نيزه اي خود طعمه را در آب و گل مي جويند. نوک قاشقي غذاي خود را از آب پارو مي کند . گيلانشاه ، نوک کماني خود را براي يافتن غذا تا اعماق خاک خيس خورده فرو مي برد . فلامينگو از آبزيان داخل آب صيد مي کند. منقار پليکان ، مثل ملاقه اي بزرگ ، هر بار که از آب پر مي شود مقداري از آبزيان را در خود دارد.
تاج درختان حرا محل استراحت و آشيانه سازي اگرت ها و حواصيل است. اما لانه هايي که بر روي تاج درختان حرا ديده مي شوند همه به پرندگان تعلق ندارند. بسياري از اين لانه ها – که در نهايت استحکام و دقت ساخته شده اند- به نوعي موش تعلق دارد که خود را با محيط حرا سازگار کرده اند.
درباره پرندگان ساکن و مهاجر قشم ، سازمان منطقه آزاد اقدام به توليد يک کتاب مرجع نفيس با عنوان پرندگان قشم نموده و يک سري بروشور نيز به 5 زبان درهمين زمينه منتشر ساخت.

 

        

 

                

که شامل لاک پشت عقابي  است ولي ما نديديم چون فصل مناسبي براي

 جنگلهاي حرا جايگاهي امن براي لاروها

از آنجا كه ميگوي صورتي جزء‌ گونه هاي حضار محسوب مي‌شود ، با هنگام ورود به اكوسيستم جنگلهاي حرا ،با حفاري بستر نرم در اين منطقه ، جايگاه امني را براي تخمها و پس لاروهي موجود به وجود مي‌آورد.

 جنگلهاي حرا محل تغذيه لاروها

درختان حرا از اصلي ترين توليد كنندگان مواد آلي محيط خود بوده و نقش بسيار مهمي در تداوم فعالي پلانكتونها و فيتوپلانكتونهاي دريايي را به عهده دارند . اين ذرات به نوبه خود تامين كننده مواد غذايي آبزيان بالاخص ميگو مي‌باشند . جزر و مد مواد غذايي را از دريا ربوده و به درون مانگروها حمل كرده و برعكس مواد درون مانگروها را خارج مي‌كنند .

به طور كلي مواد معدني حمل شده از طريق رسوبات موجود در اكوسيستمهاي اطراف به عرصه جنگلهاي حرا پس از تجزيه ، تحول و تبديل آن به مواد غذايي آلي ، مقداري از آنها در جنگلها باقي مانده و باقي مانده به دريا منتقل مي‌شود ..كه بخشي از آنبه وسيله موجودات زنده داخل جنگل مصرف مي‌شود به عبارت ديگر خاكهاي بافت نرم غني از املاح معدني بوجود مي‌آيد كه به سبب رشد انواع و اقسام موجودات زنده گشته و در نتيجه مواد غذايي آلي در اين اكوسيستم در حالت غنا باقي مي ماند.

 

فايده هاو اهميت حرا :

اهمیت اقتصاد گونه حرا در ارزشهای مستقیم و غیر مستقیم آن است بخش عمده کاربرد آن به دلیل استفاده از سر شاخه هاست که به مقدار زیاد قطع و مورد تغذیه دام قرار می گیرد ، ارزش های غیر مستقیم حرا عبارتند از جلو گیری از فرسایش سواحل ، حفظ محیط زیست ،تنوع زیستی ، کاهش انرژی امواج و قدرت تخریبی طوفان و مناطق آبزی پروری هستند.
حفاظت از سواحل دريا : از ارزش هاي اين گونه گياهي اين است كه با كاشت آن در اراضي ساحلي و خورها مي‌توان در برابر طغيان دريا نوعي حفاظ طبيعي به وجود آورد . اين جنگلها ضمن كاهش خسارات ناشي از امواج و طوفانهاي سخت موجب استقرار  خاك محيط اطراف نيز مي‌گردد. 

تصفیه آب:  این گیاه در تصفیه و ته نشین کردن ذرات معلق آب نیز نقش به سزایی دارد.هم چنین توانایی جذب بالای co2 را نیز دارا میباشد و از این رو  باعث کاهش global warming میشود. از ديگر ويژگيهاي درختان حرا شيرين کردن آب دريا و مصرف آن و ترشح نمک از طريق برگ ها است.

 درمان بیماریها : از ریشه ی این گیاه به عنوان ضماد در گزیدگی مار استفاده میشود.همچنین از عصاره ی بذر این گیاه برای ضماد زخم ها ..از میوه ی نارس ان برای درمان زخم های عمیق..و از برگ این گیاه برای درمان بیماری های مزمن پوستی استفاده میشود . پوست حرا بر باسیل هانزن که موجب جذام می شود ،موثر است. شیره درون آوندهای آن بر بیماری خشکی که بیماری پوستی شایع در منطقه هرمزگان است ، تاثیری قابل توجه دارد. نکته غرور آفرین این هست که خواص دارویی این گیاه در درمان طاعون و قان قاریا اولین بار توسط دانشمند بزرگ ایرانی ابوعلی سینا کشف شد .

سوخت : متأسفانه مهمترين استفاده مانگروها به عنوان سوخت سلولزي مي‌باشد ، چرا كه در اراضي ساحلي تنها مانگروها هستند كه شرايط سخت محيط را تحمل كرده و مستقر شده اند .

ارزش حرارتي چوب مانگروها 4000 تا 4300 كيلو كالري در هر كيلو گرم برآورد گرديده است .

تغذيه دام : در حوزه رويش جنگلهاي حرا در استان هرمزگان هرس سرشاخه ها جهت تعليف دام به خصوص شتر متداول مي‌باشد. سرشاخه و برگ درختان حرا علاوه بر خوش خوراک بودن ، داراي ارزش غذايي معادل يونجه و جو براي حيوانات است.
مصالح ساختماني : از چوب اين درختان در مصالح ساختماني نيز استفاده مي‌شود چون با استحكام بوده و در برابر حمله موريانه مقاوم مي‌باشد .

نقوش و نگار : چوب اين گياه خوش نقش است و خاصيت جلاپذيري خوبي دارد  و براي ساخت ميز ، صندلي مبلي و پاركت استفاده مي‌شود . به علت محکم بودن چوبها بومیان از ان برای ساخت قایق استفاده میکنند. در بعضي از کشورها از چوب درخت حرا تسبيح و گردن بند درست مي کنند

پوست و برگ : از پوست و برگ بعضي از گونه‌هاي مانگرو تانن به دست مي‌آيد . تانن ماده‌اي است كه در صنعت كاربرد دارد . در صنعت از تانن موجود در حرا ، برای تولید جوهر مازو استفاده می شود. چسب تخته و خمیر چوب از دیگر مصارف صنعتی آن است.

جنگل هاي حر اگرچه توده خالص و يک دستي هستند که هيچ گونه تنوع گياهي در آنها ديده نمي شود ولي از تنوع جانوري بسياري برخوردارند. اين تنوع مديون موقعيت گذرگاهي اين جنگل ها است. علاوه بر آن ، کفه هاي گلي و باتلاق ها نيز هر يک سهمي در اين تنوع دارند.
جنگل هاي حرا در يک محيط زيستي ديناميک واقع شده اند که سطح آب در آنها به شدت نوسان دارد. در واقع اين جنگل ها تالاب هايي هستند که پيوسته در برابر تغييرات جريان آب شور و شيرين قرار دارند.
موقعيت گذرگاهي اگرچه سبب مي شود که جنگل هاي حرا از غناي هر دو اکوسيستم آب شور و شيرين و خشکي و دريا بهره مند شوند ولي همين موقعيت نقطه آسيب پذير اين جنگل ها نيز به حساب مي آيد . زيرا از هر دو سو مي توانند مورد آسيب قرار گيرند. اين ويژگي سبب شده است که جنگل هاي مانگرو نيز به عنوان زيستگاه حساس شناخته شوند.

 

عسل جنگل‌هاي حرا با درمانگري مثال زدني :

در آخرين روز هاي تابستان  وقتي گل‌هاي دلاويز و رويايي جنگل‌هاي حرا عطر جذاب و دل‌انگيز خود را در بخش‌هاي شمالي بحر عمان مي‌پراكند، زنبور‌هاي شهدساز عاشق در گرداگرد گل‌هاي زرد درختچه‌هاي دو زيست حرا حلقه مي‌زنند و شيفته و سرگشته شهد درمانگر اين گل‌هاي نازداشته را به كندوها انتقال مي‌دهند.

گل دلاويز درختچه‌هاي حرا تا دو،‌سه كيلومتري فضاي رويشي را از عطر جادويي خود آكنده‌اند. اين پراكنش جذاب و عطر بسيار شوق آميز گل‌هاي زرد جنگل‌ها حرا زنبوران شهد ساز را حتي از كيلومترها مسافت تا سواحل شمالي بحر عمان به سوي خود فرا مي‌خواند. اكثر زنبورهاي شيفته گل جنگل‌هاي حرا از نوع هندي است كه توان و طاقت فوق‌العاده‌اي در فضاي بسيار شرجي و گرماي گاه تا بالاي 45 درجه سانتي گراد را دارند. متخصصان طب سنتي از درمانگري شهد گل‌هاي حرا به خصوص عارضه پروستات نام مي ‌برند. چون گل‌هاي درختچه‌هاي دوزيست حرا با چهار گلبرگ ريز بسيار عطرآگين هميشه شرجي و آغشته به شبنم دريايي است، شهد به دست آمده سفت و رقيق نيست و قدري آبكي مي‌نمايد. همراه با زنبورهاي هندي آمده از كندوهاي عسل پروري،‌در بعضي مواقع و به خصوص در قشم زنبورهاي وحشي شهد ساز نيز بر خوان معطر درختچه‌هاي حرا به پرواز در مي‌آيند،‌زنبورهاي وحشي عمدتا شهد برگرفته از گل‌هاي درختچه‌هاي حرا را در بدنه درختان كهن كندو سازي مي‌كنند.
افراد محلي به خصوص در آبادي‌هاي هرمزگان كه جنگل‌هاي حرا تا فراتر از بندر عباس دامنه دارد، هنگام آخر پاييز كه ديگر اثري از گل‌هاي معطر حرا نيست، اين درختان كهن را شناسايي كرده و گاه تا 20 كيلوگرم عسل زنبورهاي وحشي را از بدنه درختان خارج مي‌كنند.

بازديد از جنگل حرا:

براي ديدن شگفتي هاي جنگل ها هميشه بهار حرا، نزديک ترين مسير به شهر قشم روستا بندر لافت ، سپس روستاي طبل و يا روستاي سهيلي است. از اين سه روستا مي توان با قايق به جنگل حرا رسيد.
جزاير کوچک و بزرگي که در آب تشکيل شده اند، جنگل زيبا و شگفت انگيز حرا را در خود جاي داده اند. در آن ميان ، جزاير زمرد، نگين و مرواريد وسعت بيشتري از ديگر جزيره هاي به وجود آمده در گستره حرا دارند . در هنگام مد دريا ، آبراهه هاي متعددي اين منطقه را به بخش هاي کوچک تر قسمت مي کند و بهترين زمان را براي بازديد از اين پديده استثايي را فراهم مي سازد . بسياري از اين آبراهه ها با درازا ي متفاوت به صورت بن بست هستند و ورود به آنها با استفاده از راهنمايان محلي ميسر است و گرنه موجب سرگرداني يا به گل نشستن قايق خواهد شد.
با توجه به اينکه جنگل هاي حرا از مناطق حفاظت شده کشور و مهم تر از آن يکي از ذخيره گاه هاي زيستکره است، افراد و گروه هاي بازديد کننده از آن بايد مواردي را رعايت کنند:


1- از به کار گيري هرگونه سلاح گرم خودداري کنند.
2- با توجه به نقش پروانه ها و حشرات در امر گرده افشاني ، از آوردن تورهاي مخصوص براي صيد آنها خودداري ور زند.
3- شاخ و برگ درختان را قطع نکنند.
4- از دست زدن و تخريب آشيانه پرندگان و موش ها و مخصوصا برداشتن تخم پرندگان خودداري کنند.
5- در طول بازديد از جنگل ، آرامش و سکوت منطقه را کاملا رعايت نمايند.
6- به مسائل بهداشتي و حفظ محيط زيست آبي و خاکي منطقه توجه کامل داشته باشند.
7- به موارد ايمني ، مانند مراقبت از برخورد با شاخه درختان و خودداري از روشن کردن آتش ، توجه داشته باشند.
8- به توصيه هاي راهنما توجه نمايند.
براي بازديد از منطقه به طور معمول از قايق هاي تندرو استفاده مي شود که ضروري است اين نوع قايق ها به انواع پارويي و برقي با ظرفيت بيشتر تغيير کنند تا سکوت و آرامش مسحور کننده جنگل حرا حفظ شود .
حرکت قايق از مسيرها بايد به آرامي صورت گيرد تا بازديدکنندگان وقت کافي براي تماشا، تفکر ، عکسبرداري وفيلمبرداري و شکار لحظه هاي خاطره انگيز و به يادماندني داشته باشند.
به سبب تراکم جنگل و تعدد آبراهه هاي فرعي و بن بست ، بايد از وارد شدن به مسيرهاي ناشناخته خودداري کرد.
منظره غروب خورشيد در دريا و بازديد از جنگل هاي حرا در شب هاي مهتابي نيز دلنشين و رويايي است.
با توجه به اينکه بهترين زمان اجراي زمان اجراي گشت درجنگل هنگام مد درياست ساعت شروع و خاتمه گشت دريايي بايد بر اساس جدول جزر و مد تعيين شود . براي بازديد کامل از جنگل به حدود 5/2 تا 3 ساعت زمان نياز است . آب آشاميدني ، آب ميوه و بيسکويت و شيريني و غيره با ظروف يک بار مصرف بايد به همراه برده شود و پس از پذيرايي ،مراقبت کامل در مورد جمع آوري زباله و خارج کردن آن از منطقه به عمل آيد. همچنين، در فصل گرما لازم است بازديد کنند گان از کلاه و عينک آفتابي استفاده کنند.

 

 

 

 

 

 

 

تهديدها :


حفاظت جنگل هاي مانگرو در سراسر دنيا به عنوان مهم ترين کانونهاي تنوع زيستي مورد تاکيد قرار گرفته است . در حالی که

این جنگل ها امروزه در معرض تهديد انواع فعاليت هاي انسان قرار دارند.

تخريب جنگل ها و تبديل آنها به ساير کاربري ها و از همه مهمتر

آلودگي هاي دو سويه آب و خشکي- از جمله عوامل تهديد کننده اين زيستگاه هاي حساس و مهم به شمار مي روند.
در سال هاي اخير ، فشارهاي ناشي از رشد جمعيت در جزيره قشم موجب شده که ميزان برداشت محلي از اين جنگل ها افزايش يابد . علوفه چيني از شاخ و برگ درختان حرا از عادي ترين اين مصارف است.
در منطقه حفاظت حرا، دامداران محلي براي تامين علوفه مورد نياز دام هاي خود از سرشاخه هاي درختان حرا استفاده مي کنند. در حال حاضر برخي از اهالي روستاهاي لافت ، گورزين ، ملکي ، دوربني ، دهخدا، سهيلي، طبل و گورزين در جزيره قشم و همچنين روستانشينان ديگر کرانه ها با جمع آوري و فروش سرشاخه هاي حرا امرار معاش و يا دامداري مي کنند . آنها براي چيدن سرشاخه ها، با توجه به جزر و مد آب عازم دريا مي شوند و به طور متوسط در حدود پنج ساعت براي سرشاخه چيني صرف مي کنند و در اين مدت به طور معمول 15 تا 20 بسته علوفه جمع آوري مي کنند. براساس گزارش هاي سازمان محيط زيست، درختان اين جنگل سالانه حدود 30 هزار تن رشد دارند که حدود 12 هزار تن براي مصرف دام به صورت سرشاخه زني برداشت مي شود.
جالب توجه آنکه در بعضي از قسمت هاي اطراف روستاي طبل،نزديکي خشکي و جنگل سبب شده است که گله هاي شتر نيز خود را به جنگل برسانند و از سرشاخه ها تغذيه کنند . اين همه تخريب در حالي است که در اين نوع سواحل ، پايداري و بقاي هيچ يک از فعاليت هاي جوامع انساني ( نظير صيادي، کشاورزي ، کشتيراني ) بدون وجود اين جنگل ها قابل تضمين نيست.


حرا در هراس از موش سیاه:

گونه غيربومي موش سياه (Rattus rattus) تنها جونده ساكن در جنگل‌هاي حراي منطقه حفاظت شده حرا در جزيره قشم است.
موش سياه يك گونه «جهان وطن» است در تمام كشور‌هاي دنيا و تمام جزاير اقيانوسي يافت مي‌شود. از سردترين مناطق كره زمين از اسكانديناوي نزديك قطب شمال وجزيره مك كوري نزديك‌ترين جزيره به قطب‌جنوب تا گرم‌ترين مناطق كره‌زمين يافت مي‌شود. موش سياه در تعداد زياد در مناطق ساحلي يافت مي‌شود زيرا معمولاً از طريق تجارت دريايي انسان به سراسر جهان معرفي شده است. زمين‌هاي كشاورزي، جنگل‌ها، مراتع، بوته‌زار‌ها و مناطق شهري و روستايي از ديگر زيستگاه‌هاي اين‌گونه است. در سال چندين بار توليد مثل مي‌كند و هر بار از 5 تا 10 بچه مي‌آورد.
 اين‌گونه مهاجم از طريق كشتي‌ها و لنج‌هاي باربري به کشور ایران وارد شد . موش سياه يكي از شناخته شده‌ترين گونه‌هاي غيربومي دنياست و منشأ اورينتال يا شرقي دارد؛ يعني از شبه قاره هند به سراسر دنيا رفته. در كشور ما ابتدا اين‌گونه در حاشيه خليج فارس، درياي عمان و درياي خزر شناسايي شد و بعد كم‌كم با سازگاري بالايي كه دارد شروع به نفوذ به داخل كشور كرد. ابتدا با قطار به انبار كالاهاي تهران و بعد خراسان منتقل شد و كل شهر‌هاي حاشيه ساحل و جزاير را فرا گرفت و متأسفانه اتفاقي كه براي عربستان افتاد، يعني از ساحل به داخل شبه جزيره نفوذ كرد، براي ايران هم در حال رخ دادن است. اين‌گونه ‌ كه اگر وارد غلات مركزي ايران شود خطر بسيار بزرگي براي كشاورزي است. با توجه به شواهد در بندرعباس تا قله كوه گنو هم رسيده و خبر ناگوارتر اينكه به درياچه پريشان هم رسيده كه براي پرندگان جوجه‌آور اين منطقه معضل بزرگي است.
كنترل جمعيت موش سياه به‌عنوان يكي از مهم‌ترين الزامات مديريت حيات وحش در ذخيره‌گاه زيست‌كره محسوب میشود ،كنترل گونه‌هاي غيربومي به 3 طريق فيزيكي، شيميايي و بيولوژيكي انجام مي‌شود. چون جنگل‌هاي حرا يك منطقه حساس است نمي‌توان به طريق شيميايي مثلا سموم موش‌ها را از بين برد چون به كل زنجيره غذايي آسيب مي‌زند. از لحاظ بيولوژيكي هم نمي‌شود چون در تمام دنيا و حتي ايران نتيجه خوبي نداشته كه گونه ديگري را وارد کرده تا موش سياه را بخورد چون خود آن‌گونه بعداً مشكل ساز مي‌شود. تنها راهي كه وجود دارد كنترل فيزيكي است كه به‌صورت استفاده از تله‌هاي كشنده و زنده گير، نابودي لانه‌ها و ايستگاه‌هاي تغذيه است. اما با توجه به اينكه دنيا در حذف كامل اين‌گونه به نتيجه خوبي نرسيده در مرحله اول بايد در جزايري كه پرندگان زادآوري مي‌كنند كنترل انجام شود.
امكان از بين بردن كامل آن به اين طريق وجود دارد ، با صيد فيزيكي مي‌شود كل جمعيت موش يك جزيره را خالي كرد. درست است كه اين جمعيت دوباره بازمي گردد اما برگشت آن يك تا 4 سال طول مي‌كشد و در اين مدت مي‌توان جمعيت پرندگان را حفظ كرد. در ارديبهشت و خرداد كه فصل زادآوري پرندگان است اين كار تاثير گذارتر است.
به خاطر اينكه جنگل‌هاي حرا هرشبانه‌روز دو بار تحت‌تأثير جزر و مد قرار مي‌گيرد، موش سياه لانه خود را در ميان درختان حرا مي‌سازد. در واقع اين هم جزئي از سازگاري بالاي اين‌گونه است. لانه در ارتفاعي از درخت ساخته مي‌شود كه بالاترين حد مد آب به زير آن مي‌رسد و آب نمي‌تواند لانه را تخريب كند. لانه را با استفاده از شاخ و برگ درختان حرا به‌صورت پشته قطوري مي‌سازد كه متفاوت با لانه پرندگان است. اطراف لانه سوراخ‌هايي وجود دارد كه از حاشيه به وسط لانه مي‌رسد، در وسط لانه با استفاده از برگ‌هاي نرم و پوسته جويده شده درخت حرا، پَر پرندگان و حتي پلاستيك بستر نرمي مي‌سازد كه محل زايمان موش‌هاي ماده است.
روي لانه هم ايستگاه تغذيه است و موش سياه غذاي خود را براي خوردن به آنجا حمل مي‌كند. موش سياه گونه‌اي همه چيز خوار است؛ يعني هم از مواد جانوري و هم از مواد گياهي تغذيه مي‌كند. غذاي آن در جنگل‌هاي حرا عمدتاً جانوراني مثل خرچنگ و انواع ماهي‌ها به‌خصوص ماهي گل خورك است. در شهريور و خرداد كه فصل بذر دهي درخت حرا است از بذر درختان تغذيه مي‌كند كه اين مشكل بزرگي براي تجديد حيات جنگل‌هاي حراست. در ارديبهشت هم كه فصل زادآوري پرندگان است تخم و جوجه‌هاي پرندگان را مي‌خورد. جمعيت پرندگاني مثل اگرت ساحلي، اگرت بزرگ و حواصيل هندي از زماني كه اين موش وارد شده با آماري كه از سال 1970 وجود دارد كاهش پيدا كرده است.
اين‌گونه در دنيا به‌عنوان مهم‌ترين عامل انقراض پرندگان به‌خصوص در جزاير معرفي شده حتي باعث انقراض برخي پستانداران كوچك جثه و گياهان هم مي‌شود. براي ماهيگيران اين منطقه هم مشكلاتي به وجود آورده مثلا گاهي تمام ماهي‌هاي صيد شبانه آنها را مي‌خورد و اگر دست آنها بوي ماهي بدهد آن را گاز مي‌گيرد. چون دندان‌هاي بسيار تيزي دارد كه قادر است سيم و فلز را پاره كند. اما خصوصيت شگفت‌انگيز اين موش شنا كردن آن است. به قدري ماهرانه در آب شنا مي‌كند كه باور نكردني است و از دم خود هم به‌عنوان باله شنا استفاده مي‌كندكه اين هم از دلايل موفقيت اين‌گونه در اين منطقه است. تنوع زيستي، به‌عنوان ارزشمندترين منبع كره زمين در حال نابودي است، اين در حالي است كه يكي از دلايل اصلي اين تخريب ورود گونه‌هاي غيربومي به اكوسيستم‌هاي طبيعي عنوان شده است.

مشاهده گراز در جنگل های حرا :

جنگل های بخش خمیر به علت عدم قطع سرشاخه های حرا توسط جوامع محلی، واجد درختان متراکم و انبوهی بوده که دارای امنیت نسبی برای گونه های حیات وحش است. علی رغم جزر ومدی بودن این منطقه، این ناحیه هرگز به خشکی متصل نمی شود و همواره با آب احاطه شده است. مشاهده گراز در این منطقه دلالت بر مهارت این موجودات در شناگری دارد.
همچنین در سایر جزایر اطراف، رد پای روباه(Vulpes vulpes) به دفعات مشاهده شده است.

وجود گراز دراين منطقه از طرفي حكايت از امنيت نسبي جنگل هاي اين بخش دارد و از طرف ديگر موجب صدمات و خسارات به جنگل هاي حرا مي شود.
گرازها به صورت اجتماعي زندگي مي كنند و زيستگاه هاي پرآب و با پوشش گياهي بلند را ترجيح مي دهند.
 

 

 

 

 

 

 

جنگل‌هاي حرا؛ قرباني توسعه ناپايدار!

 

 

افزون بر جاده سازي و هجوم تأسيسات نفتي به سوي جنگل حرا، پديده ديگري كه اين جنگل‌ها را تهديد مي‌كند پسماندهاي صنعتي و ناشي از نفتكش‌هاست كه از طريق  دريا وارد خليج‌نايبند و در نهايت خورها مي‌شود و سلامت درختان حرا را به خطر مي‌اندازد؛ پسماندهايي كه مي‌توان با چاره‌انديشي نسبت به دفع آنها اقدام نمود.

آلودگي گاز

آلودگي‌هاي ناشي از گرد و خاك موجود در منطقه توأم با گازهاي مهار نشده، دو عامل تهديد كننده و خطرناكي است كه تأثير نامطلوبي بر فتوسنتز گياهان منطقه دارد. اسفبارتر آن كه ساكنان اين منطقه در آينده نزديك به انواع بيماري‌هاي تنفسي و ريوي مبتلا خواهند شد ،

گوگرد و خطرات ناشي از آن

در حال حاضر،گوگرد يكي از محصولات فرعي پتروشيمي است كه به نظر مي‌‌رسد به دليل نداشتن ارزش قابل توجه اقتصادي گاه در منطقه ذخيره مي‌شود. يعني ده‌ها هكتار  از مناطق مخروط افكنه‌هاي اطراف عسلويه را مناطق آزاد به محل دپوي گوگرد تبديل كرده است، در نتيجه به هنگام بارندگي اين گوگرد وارد آبهاي زير زميني  مي‌شود. گاه نيز آتش مي‌گيرد و در نتيجه گاز2 co از آن ساطع مي‌شود كه در مواقع شرجي بودن هوا باعث باران‌هاي اسيدي مي‌شود كه اين بسيار خطرناك است.و اين همه دستاورد توسعه‌اي است كه بدون ارزيابي زيست محيطي و بدون جامع‌نگري، بخشي از عرصه‌هاي منابع طبيعي را نابود مي‌كند.

 نتيجه آنكه اگر در گذشته، تنها جزئي از سرشاخه‌هاي درختان حرا يا پوشش گياهي براي تهيه علوفه دام تخريب مي‌شد، امروزه ارگان‌هايي چون  وزارت راه و ترابري، نفت،  گاز، نيرو و مخابرات بي‌محابا-  به عرصه‌هاي منابع طبيعي  آسيب مي رسانند.

اين در حالي است كه  به دليل ضعف قوانين موجود مجريان پروژه هاي عمراني در هيچ موردي پاسخگوي خسارتهاي ميلياردي خود نبوده و نيستند، چرا كه عرصه‌هاي منابع طبيعي از منظر متوليان پروژه‌هاي عمراني، عرصه‌هايي رايگان است كه به سهولت قابل دسترسي است .

به عبارت ديگر، فعاليت‌هاي اين سازمان- خودآگاه و ناخودآگاه- تبعات ناگواري در عرصه‌هاي منابع طبيعي منطقه بر جاي مي‌گذارد. برداشت بي‌رويه آب و شورشدن آن در درازمدت، تاثير منفي فعل و انفعالات و گازهاي متصاعدشده در هوا و ساير آلودگي‌ها روي جنگل‌هاي حرّا، تهديد فاضلاب‌هاي ناشي از مجتمع‌هاي صنعتي، رفاهي و ورزشي و سرازيرشدن آن به دريا از جمله مواردي است كه بر اثر توسعه صنعتي در منطقه حادث شده است.









خشكسالي :
بر اثر خشكسالي های اخير و شوري بيش از حد آب، جنگل حرا در معرض نابودي قرار گرفته است.
از 22 هزار هكتار جنگلهاي حراي سواحل جنوبي كشور 20 هزار هكتار در استان هرمزگان واقع است.
دو هزار هكتار از جنگل هاي حرا در شهرستان ميناب به شدت تهديد مي شود.
ميانگين بارندگي در استان 168 ميلي ليتر است كه در سال زراعي 87-86 تنها 88 ميلي ليتر باران در استان هرمزگان باريده است.

 

آلودگی های زیست محیطی، تهدید حیات جنگل حرا  :

آلودگی های نفتی که به صورت لکه هایی شناور در سطح آب هستند در هنگام جذر روی ریشه های در معرض هوای این درخت را پوشانیده و باعث خفه شدن وسر انجام مرگ این گیاه میشود!!

ورود پساب ها و انواع آلودگی های فیزیکی و شیمیایی از صنایع مجاور سواحل به آب های خلیج فارس، حیات جنگل های حرا را به شدت تهدید می کند.

همچنین احداث جزایر مصنوعی در کشورهای جنوبی خلیج فارس، می تواند لطمات جبران ناپذیری به لحاظ علمی و بیولوژی به محیط زیست خلیج فارس وارد سازد.

 

آفت در جنگلهای حرا :

 

از عوامل اصلی مرگ ومیر در این درختان میتوان به موارد زیر اشاره نمود:

 مرگ ومیر طبیعی : زمانی که رسوبات ته نشین شده انباشته شود ،سطح آب بالا آمده و درختان حرا به دلیل کمبود اکسیژن دچار خفگی می شوند. مرگ ومیر غیر طبیعی : از عوامل مرگ ومیر مانگرو در کشورهای درحال توسعه یافته: بهره برداری غلط از جنگلها گسترش کشتهای آبی در کشورهای صنعتی، شهرسازی، مهاجرت روستائیان و توسعه شهری مناطف ساحلی توسعه بخش صنعتی در مناطق ساحلی آلودگی محیط زیست اکوسیستم مانگرو استفاده های چند جانبه ای برای مردم حواشی سواحل داشته که از آن جمله می توان به تهیه دارو،صمغ،تهیه عسل ،روغن گیاهی،سوخت خانگی،علوفه جهت دام ،تهیه چوب نیز جهت مصارف خانه سازی ،قایق و لنج سازی ، پرورش ماهیان و استفاده تفرجگاهی و.... اشاره نمود. عوامل موثر بر شکل گیری و عدم شکل گیری جنگلهای مانگرو راههای آبی اثر رودخانه های دائمی، فصلی و آبراهه ها بر رشد واستقرار جنگل ها در منطقه کاملا مشهود است.آبراها در منطقه تاثیر مثبتی بر کیفیت جنگل می گذارند.همچنین بدلیل رسوب گذاری وتشکیل بستر حاوی مواد آلی زیاد ،شرایط استقرار بسیار خوبی برای جنگل ها پدید آمده است. رسوب گذاری اگر رسوب گذاری خورها از خاک ریز دانه باشد منطقه جهت استقرار مانگرو ها مساعد میشود.ولی اگر رسوبگذاری از نوع درشت دانه باشد موجب کاهش کیفیت و از بین رفتن اراضی جنگلی می شود. دوره خشکی طولانی شدن دوره خشکی نیز عاملی در جهت کاهش کیفیت جنگل می باشد. آب شیرین آب شیرین به صورت آبراهه ها ،رودخانه های فصلی و دائمی ، سیستم انتشاری خورها ،بارندگی ،انواع کانالهای آ بی موجب بهتر شدن کیفیت ارضی جنگلی می گردد. عرض جغرافیایی عرض جغرافیایی مناسب نیز در شکل گیری جنگل ها موثر است. جزرومد وآب گرفتگی جزرو مد : جزرومد شرایط مناسب را جهت استقرار و بقا ء جنگلها فراهم می آورند.جزرو مد وسازوکار مناسب آن مواد غذایی را به داخل اکوسیستم مانگروها وارد نموده وخاک محل استقرار را آماده زندگی گیاه می کند. آب گرفتگی (غرقاب) در این منطقه به دلیل جزرومد کامل و طولانی غرقاب کامل بوجود می آید.در هنگام مد بصورت شناور در می آیندولی آب تاج درختان را نمی پوشاند و از طرف دیگر تا آخرین حد جزرو مد درساحل نیز قرار می گیرند. شوری شوری مناسب یکی از عوامل مهم در استقرار مانگرو ها در همه مناطق به شمار می رود.نمک بهینه برای گونه حرا در منطقه مورد مطالعه در حدود 38 ppt محاسبه شده است. مواردی از خشک شدگی درختان در بخشی ازجنگلهای مانگرو منطقه بصورت پراکنده مشاهده گردیده است . اثار سوختگی واسیب دیدگی در درختان تنها در قسمتهای بالای درخت بوده و قسمتهای پایین به دلیل قرار گرفتن در آب در زمان مد کاملا سالم بود. از حرای دست کاشت در منطقه تعدادی از درختان نیز دچار عوارضی نظیر سوراخ شدن برگها و حتی پوسیدگی در قسمت طوقه و ریشه بودند آلودگی درختان منطقه به آفتها یی نظیر پی تیوم ، فی تو فترا ،ورتیسیلیوم و فوزاریوم بوده است.

 

برنامه ريزي جهت توسعه و كشت حرا :

با توجه به اهميت همه جانبه و بهره برداري چند منظوره از اين گياه و اثرات اقتصادي ، اجتماعي و اكولوژيكي توده هاي جنگلي و پرورش آبزيان ايجاب مي‌كند با مشاركت فعال مردم با اتكا به دانش بومي و سنن در احياء پوشش گياهي كوشيد.

توسعه جنگلهاي مانگرو به لحاظ ارزشهاي غير قابل انكار بسيار حائز اهميت است . اين گياه در پرورش تلفيقي جنگل و آبزيان‌ ، منبع درآمد اهالي منطقه ، ارزشهاي زيست محيطي ، ميراث تاريخ طبيعي و جاذبه هاي گردشگري و ذخائر بيوسفري و ژنتيكي نقش بسزايي دارد .

جزیره قشم تنها منطقه ای در کشور است که جنگلهای حرا در آن کاهش پیدا نکرده و از رشد مناسبی برخوردار بوده است. بنابراین با حمایت دفتر تسهیلات کوچک محیط زیست جهانی، نهالهای حرا به سواحل جزیره قشم منتقل شده و در آنجا تکثیر شده اند .

 

 

کشت گونه حرا

جداسازي و شناسايي سيانو باكتريها از رسوبات جنگل حرا و بررسي تثبيت ازت به عنوان يك عامل موثر در گسترش جنگل :

در بسياري از اكوسيستم هاي جنگلي پديده تثبيت بيولوژيك ازت مورد توجه قرار گرفته است. معمولا در طي حيات جنگل ميزان ورود نيتروژن به سيستم از اين روش بيش از خروج آن از راههاي مانند دنيتريفيكاسيون است. اكوسيستم هاي جنگلي مانگرو به دليل ويژگيهاي منحصر به فرد در سراسر جهان مورد توجه بوده و حفظ و نگهداري آنها از اهداف سازمانهاي بين المللي و دولتها شناخته شده است، پديده تثبيت بيولوژيك ازت مولكولي در رسوبات جنگل هاي دريايي حرا واقع در جزيره قشم (منطقه حفاظت شده جنگل حرا) در خليج فارس كه از ذخاير ارزشمند زيستي كشور است مورد توجه و كاوش قرار گرفته و نيز ارتباط ميان حضور سيانوباكتريها در مات هاي موجود بر سطح اين رسوبات با اين پديده بررسي شده است. نتايج بدست آمده نشان داده است كه بيشترين فعاليت در فصل تابستان و كمترين فعاليت در فصل زمستان ديده مي شود. در مرحله بعدي حضور و فراواني سيانوباكتريها در رسوبات و سطوح پناماتوفورهاي درختان حرا مورد بررسي قرار گرفته كه در نتيجه آن تعدادي از سيانوباكتريها و سويه هاي دي ازوتروف جداسازي و شناسايي شدند. پس از جداسازي و شناسايي جنسهاي مختلف، 9 سويه تك سلولي و دي ازوتروف انتخاب شده و الگوي رشد، و توانايي آنها براي تثبيت ازت در شرايط هوازي و تحت شرايط ميگزوترفي و شيميوهتروتروفي بررسي گرديده است. منحني رشد هريك از سويه ها نشان می دهد كه محيط هاي داراي ازت و تابش دائمي نور، بهترين الگوي رشد را ارائه داده و تثبيت ازت در شرايط نوري متناوب يعني 14 ساعت نور و 10 ساعت تاريكي بهتر انجام مي پذيرد و بالاترين ميزان فعاليت نيتروژنازي (احياي استيلن) در اين شرايط حاصل مي شود. اين سويه ها و بخصوص سويه هاي شماره 20 و 21 و 24 و 26 و 29 داراي ويژگي و توانايي هاي ارزشمندي بوده و شايد بتوان در ايران نيز از روش پرورش و تلقيح مصنوعي نهالهاي درختان حرا با اين ميكروارگانيسمها استفاده نمود و از اين راه به افزايش ميزان جنگل زايي و در نتيجه حفظ و گسترش اين جنگلهاي كمياب و ارزشمند كمك كرد .

|+| نوشته شده توسط پرویز فرسادزاده در 90/01/27  |
 درخت زیتون

مقدمه

زیتون که نام علمی آن اولئا اوروپا می‌باشد از خانواده اولئاسه است در این خانواده جنسهای زیادی که اغلب آنها در نواحی گرم یا نیمه گرم زندگانی می‌کنند وجود دارد. از حیث ظاهر این گیاهان تفاوت زیادی با یکدیگر دارند و از درختچه تا درخت بلندترین بین آنها مشاهده می‌شود.

زیتون تقریبا از 3000 سال قبل از میلاد مسیح مورد استفاده قرار می‌گرفته است. این گیاه از نواحی گرم و نیمه گرم می‌باشد و موطن اصلی آن را در سوریه و جنوب ترکیه می‌دانند و از این نقاط به سایر نواحی که دارای آب و هوای مدیترانه‌ای هستند برده شد و اکنون از دامنه‌های غربی هیمالیا در شرق تا سواحل اقیانوس اطلس در مغرب و در دو طرف دریای مدیترانه درخت زیتون کاشته می‌شود. علاوه بر نواحی نامبرده در آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی و استرالیا این محصول را نیز می‌کارند و مورد استفاده قرار می‌دهند.

برداشت محصول هدف نهائی همه تلاش‌هائی است که در سرمایه‌گذاری و کاشت و داشت انجام می‌شود و مطلوب‌ترین حالت، زمانی است که آنچه به دست آمده در حداکثر اندازه ممکن و تلفات آن حداقل باشد.
زیتون‌کاری نیز از این قاعده جدا نیست، باید در مراحل مختلف داشت و حمل و نقل نیز مراقبت ویژ‌ه‌ای اعمال شود تا میوه‌ای که تحویل کارخانه روغن‌کشی یا کنسروسازی می‌گردد، همچنان تازگی و کیفیت خود را حفظ کرده باشد. ظهور ماشین‌های برداشت و به‌کار بردن مواد شیمیائی که برداشت را آسان‌تر و سریع‌‌تر می‌سازد، در همین رابطه بوده است.
امروزه برداشت محصول زیتون از نظر گرانی‌ نیروی ‌کار و تأمین کارگر، مشکلاتی ایجاد کرده است که قیمت تمام شده برداشت محصول را در مجموع تا ۵۰ درصد درآمد آن برآورد کرده‌اند، سیستم قدیمی جمع‌آوری میوه زیتون به‌صورت سنتی، اصولاً مبتنی‌ بر برداشت محصول به‌طور دستی است که معمولاً مستلزم استفاده از تعداد زیادی کارگر فصلی می‌باشد.
روش سنتی برداشت بر حسب منطقه، عوارض زمین، ارقام زیتون، سیستم هرس و تربیت درخت متفاوت است.

تاریخچه

در دنیای هومر همانگونه که درایلیاد مشخص است، روغن زیتون فقط به‌عنوان یک ماده برای ثروتمندان – محصول خارجی – شناخته شده و بیشتر به سبب ارزش آن برای آرایش پهلوانان مورد توجه بوده‌است ؛ جنگجویان بعد از استحمام به خودشان روغن زیتون می‌زدند و بدن پاتریکلوس هم عیناً با روغن زیتون پوشیده می‌شد اما نه اشاره‌ای به کشت این گیاه شده و نه بر روی تاکستانی که روی سپر آشیل نقش شده، جود دارد. اما اگرچه در ایلیاد هیچ اشاره‌ای به کشت زیتون نشده، وجود آن در باغ السینوس و دیگر کنایه‌های آشنا نشان دهنده این حقیقت است که زیتون در زمان نگارش ادیسه شناخته شده‌است.

هرزمان که به معرفی این گیاه می‌رسیم تمامی روایات به تپه‌های آهکی آتیکا به‌عنوان اولین مکان کشت آن در شبه جزیره یونانی اشاره دارد. زمانیکه (پوسایدون خدای دریا) و (آتن الهه عقل و زیبایی) برای شهر آینده رقابت می‌کردند به خواست الهه یک زیتون از صخره‌های لم یزرع پدیدار شد (نگهبان هنرهایی که برآن وضعیت روبه افزایش تأثیرجاودانی گذاشت). اینکه این افسانه ارتباطهایی با اولین کشت زیتون در یونان دارد با توجه به داستان جالبی که توسط هرودوت Epidaurianها نقل شده قطعی به نظر می‌رسد. آنها به علت از دست دادن محصولشان مجبور به مشورت با (پیشگوی دلفی) شدند و مقرر شد تا مجسمه هایDamia و Auxesia (نمادهای حاصلخیزی) را از چوب باغهای زیتون بتراشند سپس تنها در اختیار مردم آتن قرار گیرد، آتنی‌ها به درخواست مردم Epidaurianدرختی را به آنها اعطا کردند مشروط به آنکه هر سال برای آتنا الهه عقل و زیبایی (نگهبان آن) قربانی کنند لذا آنها دستوردلفی را اطاعت نمودند و سرزمینشان دوباره حاصلخیز شد.

درخت مقدس الهه مدت طولانی در آکروپلیس قرار دادشت و اگرچه در حمله ایرانیان نابود شد، دوباره از ریشه جوانه زد (گفته می‌شود بعضی مکنده‌های این ریشه، درختان زیتون باغ محل تحصیل افلاطون را بوجود آورده‌اند که پس از گذشت سالها هنوز بسیار قابل احترام هستند).

 در زمان سولن حقوقدان یونانی زیتون به قدری گسترده شده بود که او وضع قوانینی را برای کشت منظم این درخت در آتیکا ضروری دانست این منطقه‌ای بود که احتمال زیتون ازآنجا به تدریج در تمام نواحی هم پیمان یونان و کشورهای انشعابی از آن انتشار یافت. در ساحل آسیای صغیر که در آنجا مقدار فراوانی از این درخت در زمان Thaleها وجود داشت، این درخت ممکن است در سالهایی پیشتر از آن توسط کشتی‌های فینیقی آورده شده باشد، برخی از جزایر دریای اژه نیز ممکن است آن را از همین منبع بدست آورده باشند ؛ زیتون جزیره رودز و جزیره کرت نیز شاید ریشه‌ای مانند اینها داشته باشند. اگر از لقب اسکیلس استفاده کنیم ،جزیره ساموس باید سالها زیادی قبل از جنگهای ایران دارای درختان زیتون میوه دار باشند.

زیتون جایگزین مناسبی برای چربیهای حیوانی و کره مصرفی مردم نواحی شمال شد و در بین ملل جنوب نیز نه تنها نشانی از صلح بلکه نمایانگر ثروت و وفور کشور بود ؛ حمل شاخه‌های آن در جشن بزرگ یونان، افشاندن زیتون وحشی برای قهرمانان المپیک، تاج زیتون فاتحان رومی درمراسم استقبال، و مواردیکه سواره نظام‌ها در بازدیدهای امپراتوری همانند هدیه‌های نمادین صلح بکار می‌بردند (دوران بربرها) که فقط با پیروزی حفظ می‌شدند.در بین یونانیان روغن زیتون به‌عنوان یک ماده غذایی مهم و نیز برای کاربردهای خارجی اهمیت زیادی داشت. رومیان بیشتر از آن در آشپزی و غذا استفاده می‌کردند و به‌عنوان ماده‌ای ضروری برای آرایش پرارزش بود، و در روزهای پرشکوه امپراتوری بعدی این بصورت یک اصل درآمد که زندگی طولانی و خوش به دو مایع بستگی دارد: با شراب و بدون روغن.

پلینی بصورت مبهمی پانزده گونه زیتون کشت شده در دوران خودش را توصیف می‌کند که با ارزش‌ترین آنها Licinian نامیده می‌شد و روغن بدست آمده از آن در Venafrum در ناحیه کامپانیا عالی‌ترین نوع شناخته شده برای خبرگان رومی بود ؛ تولید Istria و Baetica در شبه جزیره ایتالیا به‌عنوان رده دوم مورد توجه قرار داشت.

خوراک شناس امپراتور با خواباندن زیتون خام در آب نمک به‌عنوان تحریک کننده اشتها به این میوه ارزش بیشتری بخشید که کمتر از انواع جدید آن نبودند و ترشی زیتون با حفظ خصوصیات طعم خود در انبارهای زیر خاک پمپی یافت شده‌اند. آب تلخ زیتون یا پس مانده حاصل ازآن در خلال روغن گیری (به نام آمورکا) و برگهای گس آن دارای خواص بسیاری هستند که نویسندگان دوران بسیار دوربه آنها اشاره کرده‌اند. پزشکان رومی از روغن زیتون تلخ وحشی در پزشکی استفاده می‌کردند ولی کاربرد آن به‌عنوان غذا یا در آشپزی مشخص نیست.

در عصر حاضر این میوه کستردگی فراوانی در جهان پیدا کرده‌است و اگرچه ناحیه مدیترانه که خواستگاه آن است همچنان تولید کننده عمده زیتون می‌باشد، این درخت اکنون در نواحی بسیار زیادی که برای توزیع کنندگان اولیه آن ناشناخته‌است با موفقیت کشت می‌گردد. یک درخت زیتون که با دیوارهای آجری بلند محافظت می‌شود در باغ فیزیک چلسی، لندن نگهداری می‌شود. مدت زمان کمی پس از کشف قاره آمریکا توسط ساکنین اسپانیایی به آنجا انتقال یافت.

این گیاه در شیلی به فراوانی سرزمین اصلی زیتون کشت می‌شود (گاهی اوقات تنه درخت قطور می‌شود) درحالیکه روغن بدست آمده از میوه آن کیفیتی متوسط دارد.بعد از آن، زیتون وارد کشور پرو شد اما به موفقی شیلی نبوده‌است.درقرن ۱۷ (مبلغان مذهبی یسوعی) آن را به مکزیک بردند و توسط همین نمایندگان در کالیفرنیا کاشته شد که در آنجا براثر مدیریت بی دقت فاتحان انگلوساکسون کشت آن متوقف گشت. درایالات جنوب شرقی نیزبه کشت آن مبادرت شده مخصوصاً در کارولینای جنوبی، فلوریدا و می‌سی سی پی. این گیاه درون بسیاری از کشورهای نیمکره شرقی کشت شده که به علت نوع کشت در قدیم ناسازگار محسوب می‌شده‌است. در ایران و ارمنستان آن را در دوران نسبتاً اولیه تاریخ می‌شناختند و در حال حاضر باغهای زیتون بسیار زیادی در مصر علیا نیز وجود دارد.درخت زیتون به کشاورزی چین نیز معرفی شده‌است و یکی از منابع مهم افزوده شده برای کشاورزان استرالیایی می‌باشد. کوینزلند دارای آب و هوایی بسیار مطلوب برای زیتون است، در جنوب استرالیا نزدیکآدلاید شدیداً رشد رشد می‌کند و احتمالاً مناطق ساحلی فراوانی در این قاره جزیره‌ای وسیع وجود دارد که امکان پرورش این گیاه نیست. همچنین زیتون با موفقیت در برخی قسمت‌های جزایرمهاجر نشین معرفی شده‌است.



گروه زیتون

زیتونها (نام علمی: Olea europaea) شامل تقریباً ۲۰ گونه درختان کوچک از خانواده Oleaceae بوده و در جهان کهن از حوزه دریای مدیترانه، شمال آفریقا، جنوب شرقی آسیا، شمال تا جنوب چین، اسکاتلند و شرق استرالیا پراکندگی گسترده‌ای داشته‌اند. آنها همیشه سبز بوده و دارای برگهایی کوچک و یکپارچه هستند که روبروی هم قرار گرفته‌اند. میوه این گیاه یک شفت می‌باشد.

معروف‌ترین گونه شناخته شده این گیاه زیتون اروپایی نام دارد Olea europaea که از دوران باستان برای تهیه روغن زیتون و نیز برای خوردن خود میوه آن کاربرد داشته‌است (که در حالت طبیعی تلخ است که باید در معرض تخمیر طبیعی قرار گیرد و یا به منظور قابل خوردن نمودن، آن را در آب نمک بخوابانند).

زیتون وحشی به شکل درخت کوچک یا بوته‌هایی با رشد هرزه و تیغدار است که دارای برگهایی دوک مانند وتیز، رنگ سبزمایل به خاکستری در قسمت بالا می‌باشد،متن ضخیم زیتون وحشی جوان در قسمت پایین سفید رنگ و دارای پولکهایی مایل به سفید است ؛ گلهای سفید کوچکی دارد که کاسه و جام گلها دارای چهار درز کاسه گل، دو پرچم و کلاله شکافته می‌باشد این گلها به تدریج به شکل خوشه‌هایی که ازبغل برگها ظاهر می‌شوند بر روی چوبهای سالهای آخر می‌روید ؛ شفت (میوه) در گیاه وحشی کوچک و دارای غلافی گوشتداراست این غلاف که تعیین کننده ارزش اقتصادی میوه می‌باشد در نوع وحشی نسبتاً نازک است. انواع کشت شده خصوصیات متفاوتی دارند اما فشرده تر، حاصلخیزتر و بی خار است.

منطقه‌ای بومی و مسلم در سوریه و قسمت‌های ساحلی آسیای میانه، فراوانی آن دریونان ومجمع الجزایر آن و کنایات فراوانی که توسط شعرای قدیمی در مورد آن بکار رفته نشان می‌دهد که زیتون بومی این نواحی بوده‌است اما در نواحی دورافتاده از مشرق زمین زیتون کشت نشده و کم و بیش به شکل نوع ابتدایی خود بازگشته‌است. این مسئله نشان دهنده مزیتی ویژه برای خاکهای آهکی و تمایل به نسیم دریایی است، درحالیکه شکوه و جلال خاصی بر روی سراشیبی‌های آهکی و پرتگاههایی که بیشتر سواحل شبه جزیره یونان و جزایر کنار آن را تشکیل می‌دهند ایجاد شده‌است.

از دیدگاه پرورش دهندگان مدرن، تنوع زیتون‌های شناخته شده بسیارزیاد است. فقط در ایتالیا حداقل ۳۰۰ گونه وجود دارد اما تعداد کمی از آنها تاحد زیادی رشد می‌کنند.گونه‌های اصلی ایتالیا 'Leccino', 'Frantoio'و 'Carolea' هستند.هیچکدام از آنها را نمی‌توان با توصیفات باستانی همانند دانست، اگرچه بعید نیست بعضی از گونه‌های نازک برگ که بیش از همه مورد توجه می‌باشند از تبار Licinian معروف باشند.درختان پهن برگ اسپانیا میوه‌های درشت می‌دهند اما غلاف آنها طعمی نسبتاً تلخ تر دارد و کیفیت روغن آنها نامرغوب تر است.این زیتونهای اسپانیایی است که معمولاً پس ازسوراخ سوراخ شدن و پر شدن پرورده شده وپس از خواباندن در آب نمک تازه خورده می‌شوند(با فلفل ترشی، پیاز ترشی یا سایر چاشنی‌ها).

درختان زیتون حتی زمانیکه بدون هرس رشد آزادانه دارند دارای رشد بسیار آهسته‌ای هستند اما هنگامیکه امکان رشد طبیعی را در طول چند سال پیدا می‌کنند گاهی اوقات قطر تنه آنها به میزان چشمگیری افزایش می‌یابد. De Candolle محیطی بیش از ۱۰ متر (۳۳ پا) را به ثبت رسانده که احتمال می‌رود عمرآن به چند قرن برسد. قدمت بعضی از درختان زیتون ایتالیا را به اولین سالهای امپراتوری یا حتی روزهای جمهوری روم نسبت می‌دهند؛ اما همیشه سن چنین درختان باستانی در زمان رشد مورد تردید قرارمی گیرد و شناسایی آنها با توصیفات قدیمی هنوز دشوارتر است.درختان تحت پرورش به ندرت به ارتفاع بیش از ۱۵ متر می‌رسند (۵۰ فوت) و معمولاً در فرانسه و ایتالیا به‌وسیله هرس کردن‌های زیاد به ابعادی بسیار محدود ترمنحصر می‌شوند .چوب آن که به رنگ زرد یا قهوه‌ای مایل به سبز روشن است اغلب با ته رنگ تیره تری رگه دار شده‌است و بسیار سخت و متراکم می‌باشد چوب آن برای قفسه سازان و خراطان تزئینی بسیار با ارزش است.

رده Olea شامل گونه‌های دیگرو اهمیتهای اقتصادی می‌باشد. O. paniculala درخت بزرگ‌تری است در جنگلهای Queensland که ارتفاع آن به ۱۵ یا ۱۸ متر می‌رسد (۵۰یا ۶۰فوت) که از چوب آن الوارهایی سخت و محکم می‌سازند.هنوز چوب سخت O. laurifolia در ناتال، چوب آهن سیاه مناطق مهاجر نشین آفریقای جنوبی می‌باشد.

مشخصات گیاه شناسی درخت زیتون

برگ درخت زیتون متقابل و باریک و سبز تیره و دائمی و همیشه سبز است. برگ نسبتا ضخیم بوده و در قسمت فوقانی یعنی روی سطح برگ کاملا صاف و صیقلی است در صورتی که در سطح زیرین آن دسته‌های متفرق کرک مشاهده می‌شود. این کرکها در اطراف روزنه قرار دارند و نقش آنها جلوگیری از تبخیر در موقع گرما و خشکی هوا می‌باشد. جوانه گل زیتون در اواخر تابستان بین برگ و ساقه جوان همان سال ظاهر می‌شود ولی به حال رکود باقی می‌ماند تا بهار سال بعد که این جوانه رشد کرده و شاخه تولید می‌کند. گل زیتون دارای چهار گلبرگ و دو پرچم است و گل آذین آن خوشه‌ای است.

جوانه گل روی شاخه همان سال ظاهر می‌شود ولی میوه زیتون روی شاخه سال قبل قرار دارد. تعداد گل در هر خوشه و بنابراین در تمام درخت خیلی زیاد است لذا مقدار دانه گرده نیز زیاد می‌باشد ولی تمام گلهای یک درخت تبدیل به میوه نمی‌شوند. شکل تنه درخت زیتون خیلی نامنظم است یعنی تنه درخت صاف و عمودی رشد نمی‌کند و اغلب برجستگیها و غده‌هایی روی تنه و شاخه‌های آن مشاهده می‌شود. روی ریشه درخت زیتون نیز مجموعه‌ای از جوانه‌ها ساقه هوایی فشرده به یکدیگر به شکل غده که اندازه آن به درشتی یک تخم غاز است مشاهده می‌شود.

دامنه انتشار در ایران

این گیاه حدود ۶۰۰ سال پیش هم زمان با مهاجرت گروهی از کردان کرمانجی از حلب سوریه به منطقه رودبار وارد شد.

وجود پایه های خودرو در کوههای زاگرس ، جنگلهای منطقه بختیاری بویژه ناحیه سونک (نزدیک لردگان) و منطقه زیتی نزدیک شهسوار و سید محمد لردگان بقایای درختان کهنسال زیتون وجود دارد.در بسیاری از دره های جبال بارز بخصوص در منطقه محمد آباد مسکون ، در اطراف بم، در استان کرمان اطراف منیذ و فسا و غار و کازرون در فارس ، لرستان ، ایلام ، کهکیلویه و بویر احمد تا کرمانشاه، در خوزستان ، اهواز ، دزفول ، مسجد سلیمان در رامهرمز درختان کهنسال زیتون وجوددارند در یزد درختان زیتون قدیمی دیده می شود، از نظر اقتصادی مرکز زیتون کاری کشور منطقه رود بار می باشد.

آب و هوای مطلوب درخت زیتون

درخت زیتون یکی از گیاهان مناطق مدیترانه‌ای یعنی مناطقی که دارای هوای گرم و مرطوب که معمولا در زمستان درجه حرارت هیچگاه به صفر نمی‌رود می‌باشد. مع هذا در نواحی خشک اگر بتوان در فصل تابستان باغ را آبیاری کرد درخت زیتون کاملا رشد کرده محصول قابل ملاحظه‌ای می‌دهد. از نظر درجه حرارت نیز درخت زیتون که گیاه گرمسیری می‌باشد تا اندازه‌ای نسبتا زیاد تحمل سرما را می‌کند یعنی درختان جوان تا 9 درجه سرما و درختان مسن و بارور تا 12 درجه زیر صفر را تحمل می‌کنند.
سرمای شدید در درخت زیتون باعث شکاف خوردن پوست درخت شده و در محل شکاف باکتریهای مخصوصی تولید برآمدگی می‌کنند و کم‌کم تعداد این گره‌ها زیاد شده تا بالاخره باعث خشک شدن درخت می‌گردد. سرما به برگها صدمه قابل ملاحظه‌ای نمی‌زند و میوه‌های سرمازده که پلاسیده و کوچک بمانند فقط برای تهیه روغن زیتون قابل استفاده می‌باشند.

 

خاک مطلوب درخت زیتون

درخت زیتون را در هر نوع زمین می‌توان کاشت ولی مقدار محصول همیشه متناسب با درجه حاصلخیزی و مرغوبی خاک می‌باشد برای برداشت محصول کافی و مرغوب باید درخت زیتون را در زمینهای عمیق و حاصلخیز کاشت. در زمینهایی که سطح‌الارضی کم عمق می‌توان زیتون کاری کرد. از کاشت این درخت در اراضی مرطوب و یا زمینهای شور باید خودداری شود.

دردوران باستان پرورش دهندگان زیتون معتقد بودند اگر این گیاه را به فاصله بیش از چند لیگ از دریا بکارند، گیاه موفقی نخواهد بود(تئوفراستوس طولی حداقل حدود ۵۵۵۰۰ متر را معین می‌کند) اما تجربیات جدید این نظر را تایید نمی‌کند و اگرچه ساحل مزیتی دارد اما زیتون مدتهای طولانی در نواحی بسیار دوری داخل کشورها کاشته شده‌است. ظاهراً خاکهای دارای کلسیم اگرچه خشک و ضعیف باشد برای رشد سلامت این گیاه بسیار مناسب است اگرچه این گیاه درصورت زهکشی خوب در هرنوع خاک سبک و حتی در خاکهای رسی پرورش می‌یابد اما همانگونه که پلینی اظهار می‌کند این گیاه در خاکهای غنی بیشتر مستعد بیماری است.

 

ازدیاد درخت زیتون

درخت زیتون از راههای مختلفی تکثیر می‌شود بعضی از کلیه وسایل تکثیر مانند کاشت هسته ، قلمه ، خواباندن شاخه و پیوند پایه بذری می‌توان استفاده کرد. بین طرق مختلف تکثیر بیشتر از کاشت هسته برای تهیه پایه و پیوند و قلمه خشبی و یا نیمه خشبی استفاده می‌کنند.

 این درخت در خاکهای مساعد به آسانی درخت بید ریشه می‌کند و زمانیکه قطع می‌شوند مکنده‌ها رااز ریشه جدا می‌کند.شاخه‌های مختلف این درخت را به اندازه‌های چند اینچی برش می‌دهند و بصورت نسبتاً عمیقی در زمینهای کود داده شده که می‌کارند ؛ قطعات کوچک‌تررا گاهی اوقات بطور افقی داخل شیارهای کم عمقی قرار می‌دهند که اگر با چند اینچ خاک پوشیده شوند به سرعت جوامهایی شبسه مکنده روی آنها ظاهر می‌شود.

در یونان و جزایر آن پیوند زدن درختان اهلی با انواع وحشی عملی متداول می‌باشد. در ایتالیا جوانه‌های جنینی که برجستگی‌های کوچکی را روی شاخه بوجود می‌آورند را به دقت جدا کرده و زیر خاک می‌کارند (که درآنجا می‌توانند رشد کنند) این جوانه‌های جنینی خیلی زود جوانه‌های قوی تری را تشکیل می‌دهند. بعضی اوقات شاخه‌های بزرگ‌تر را می‌برند و با این کار شاخه‌های جوانی بدست می‌آید.همچنین گاهی مواقع زیتون از دانه رشد می‌کنند، غلافهای روغنی رابه منظور تسریع در رشد ابتدا در آب گرم یا در محلولهای قلیایی خیس نموده ونرم می‌کنند.

 

کود و حفظ حاصلخیزی خاک در باغ زیتون

کودهای ازته در درشتی میوه و مقدار محصول زیتون اثر زیاد دارد. در عمل چون ازت در زمین مخصوصا در اراضی فاقد مواد آلی به مقدار بسیار کم موجود است باید هر سال مقداری کود دامی و شیمیایی ازته به درخت داد. کود دامی اثر سریع‌تر ندارد ولی در زمینهایی که از حیث حاصلخیزی ضعیف هستند و مخصوصا برای اصلاح خواص فیزیکی خاک لازم است و درصورتی که بهای کود دامی زیاد باشد و از نظر اقتصادی مقرون به صرفه نباشد باید حتما از کود سبز برای تامین مواد آلی زمین یعنی هوموس استفاده کرد.

در اراضی ضعیف برای هر درخت زیتون و در مدت سه سال اول هر ساله مقدار 500 گرم ازت در اسفند یا فروردین ماه باید با خاک مخلوط کرد. در اراضی حاصلخیز و مرغوب می‌توان از کود شیمیایی اولیه یعنی 500 گرم ازت برای هر درخت صرفنظر کرد و فقط برای حفظ حاصلخیزی خاک کود دامی و یا کود سبز را مورد استفاده قرار داده فقط 200 تا 250 گرم ازت سالیانه برای هر درخت کافی می‌باشد.

شرایط و نحوه کاشت نهال زیتون

زیتون درختی است كه می تواند سالها در رویشگاه خود باقی بماند و در صورتی كه مراقبت‌های لازم از آن به عمل آید و درخت سالم باشد، تا مدت های زیادی حتی بیش از یك قرن میوه می‌دهد. بنابراین در انتخاب نهال آن باید دقت و مراقبت كافی به عمل آید. درخت زیتون وقتی كاشته می شود كه درخت(از آبان تا فروردین ماه) در خواب باشد.

تراکم کاشت: نباید بیش از 300 درخت در هکتار کاشت؛ چون احداث باغ متراکم نیاز به عملیات شدید خاک ورزی دارد که با اهداف تولید پایدار و سالم متناقض است. در مناطق شمالی که تابش آفتاب مناسب دارد، از سامانه مستطیلی (6×7 متر) و در مناطق نیمه گرمسیری جنوبی از سامانه مربع (6×6 متر) استفاده کرد.

زمان کاشت: با توجه به اینکه نهالهای زیتون گلدانی است، در تمام سال مناسب کشت است؛ ولی زمان مناسب آن از اواسط پاییز تا اواخر اسفند است.

برای تربیت درختان، بهتر است از توصیه های منطقه ای استفاده کرد تا دستیابی به این اهداف راحت تر شود: تولید محصول بیشتر با کیفیت بالا، افزایش عمر درخت، حفظ تنوع زیستی گیاهی و جانوری، کاهش شرایط مطلوب برای گسترش آفات و بیماریها، اثربخشی سموم استفاده شده، کاهش مصرف سم.

 


 عملیات داشت درخت زیتون

در مشرق زمین کشاورزان به درختان زیتون توجه زیادی نمی‌کنند و شاخه‌ها بی آنکه به‌وسیله چاقوهای هرس کاری کوتاه شوند آزادانه رشد می‌کنند ؛ با این همه در دوران خشکسالی طولانی برای حفظ محصول باید آب لازم را تأمین کرد این بی توجهی به کشت زیتون موجب می‌شود تا درختان در فواصل سه یا چهار سال محصول باردار بدهند بنابراین اگرچه رشد وحشی از نظر ایجاد منظره زیبا مورد توجه‌است این کار در زمینهای مناسب و اقتصادی توصیه نمی‌شود. در نواحی مانند Languedoc و Provence که در کشت این میوه دقت زیادی می‌شود آنها را در ردیفهایی با فواصل معین می‌کارند که این فاصله‌ها بر حسب گونه زیتون متفاوت است. درختان هرس شده و شاخه‌هایی که در سال گذشته دارای شکوفه بودند حفظ می‌شوند و به منظور چیدن آسان میوه‌ها نوک درخت را کوتاه نگه می‌دارند، هدف هرس کنندگان ایجاد شکلی گنبدی یا گرد برای درخت است.

گاهی اوقات فضای بین درختان را کود یا مواد نیتروژنی دیگری می‌ریزند ؛ در فرانسه استفاده از کهنه‌های مندرس پشمی برای این کار مورد توجه قرار دارد.گاهی محصولات سالانه متنوعی در این ردیفها کشت می‌شوند، درکالابریا حتی گندم را با این روش می‌کارند اما درختانی که در طول سال فاقد برداشت دوباره هستند برای این کار مناسب تر می‌باشند. اخیراً گونه‌ای درخت کوتاه و پربار با میوه‌های سبز در مناطق خاصی مخصوصاً در آمریکا مورد توجه قرار گرفته که گفته می‌شود در این کشور یک محصول دو یا سه فصل بعد از کاشت تولید می‌شود. انواع معمولی قبل ازگذشت پنج تا هفت سال از کاشتن قلمه‌ها درزمینهای زیتون برای پرورش دهندگان سودمند نخواهند بود.

جدای خساراتی که بر اثر آب و هوا یا آفات آلی به زیتون وارد می‌شود این میوه حتی در پرورشهای بسیار دقیق هم در خطر می‌باشد و درختان پرورش نیافته بزرگی که در ایتالیا و اسپانیا دیده می‌شوند، میزان درآمد خاصی را که موسسات برای پرورش دهندگان نسبت می‌دهند حاصل نمی‌کنند. این درختان پیر اغلب محصول فراوان دارند اما به ندرت در دوسال متوالی این اتفاق می‌افتد و در بسیاری از موارد در ششمین یا هفتمین فصل می‌توان انتظاریک برداشت پربار را داشت.

از عمده مسائل در مراقبت زیتون آبیاری آن می باشد. بیشترین سطح زیر کشت زیتون در جهان بصورت دیم می باشد به همین دلیل در مورد نیازهای آبی زیتون اطلاعات تحقیق شده زیادی وجود ندارد لیکن معمولی ترین روش مدیریت زمان بندی آبیاری براساس تجربیات گذشته است البته روشن های بهبود یافته ای از قبیل اندازه گیری رطوبت خاک با دست (روش حسی) و یا تجهیزات خاص ... نیز وجوددارد. و از مسائل مهم دیگر داشت گیاه هرس درخت می باشد هرس در زیتون باعث می شود تا درختان جوان زودتر به بار بنشینند محصول تولیدی یکنواخت باشد سال آوری در آن کاهش یابد عمر درخت و در نتیجه طول دوره بهره دهی آن افزایش یابد غالباً هرس پس از برداشت محصول آغاز می شود در باغهائی که میوه زیتون در مرحله ای رسیده سبز به منظور کنسرو سازی برداشت می گردد هرس در ماههای آبان و آذر انجام میشود در مناطقی که خطر سرمازدگی زمستانه وجو دارد در فصل سرد باید از هرس اجتناب کرد زیرا حجم بیشتر تاج درخت هرس نشده، یک سپر حفاظتی ایجاد می کند که خطر سرما زدگی را کاهش میدهد در بیشتر باغهای و زیتون مناطق مدیترانه هرس هر دو سال یکبار انجام می شود البته تحقیق نشان داده شده است که مورد ارقام روغنی بین یک هرس و هرس بعدی سه سال فاصله بهتر است .

 

مبارزه با آفات

دربرخی سالها زیتون در معرض حمله آفات گوناگونی است. یک عامل قارچی در چند فصل پربار تمام درخت را فراگرفته و خسارت شدیدی را به باغ وارد می‌کند. گونه‌ای از گوییزه‌ها به نام Pseudomonas savastanoi pv. Savastanoi به شکل غده در شاخه‌ها رشد می‌کند و کرمهای پلک بالی از گلها و برگها تغذیه می‌کنند درحالیکه خسارت اصلی براثر حشراتی است که به میوه حمله می‌کنند.در فرانسه و شمال و مرکز ایتالیا درختان زیتون گاهی اوقات از سرما رنج می‌برند ؛ در اوایل قرن هجدهم بسیاری از درختان براثر سرمای بسیار شدید و غیر عادی کنده شده و بر زمین افتادند.بادهای شدید و بارهای مداوم در خلال فصل برداشت نیز موجب آزار میوه می‌شود.

 مبارزه با آفات نیز از مراقبتهای لازم در حفظ درخت زیتون می باشد . از آفات مهم شپشک سیاه زیتون (saissentia olecce) است که به روش طبیعی با یک نوع کفشدوزک و یا مبارزه شیمیایی می توان با آن مقابله نمود. از دیگر آفات شپشک زیتون (Parlatoria oleae) است که با آن با روش کنترل بیولوژیک و شیمیایی می توان مقابله نمود. از آفات دیگر کنه زیتون (Dxyenus maxwelli) پسیل زیتون (Euphyllura divina ) تر پس زیتون (Liothrips oleae) مگس زیتون (Bactrocear oleae) بید زیتون (prayse oleae)، گره زیتون بیماری لکه طاووسی – بیماری سفیدک پودری – بیماری خوره میوه و نماندهای زیتون می باشد.

 

 

 

 

هرس كردن در ختان زيتون

 

                                                                                                     

 

به تعداد نظريه هاي گوناگون در مورد هرس كردن ،شيوه هاي مختلف هرس وجود دارد.از اطلاعات ذيل مي توان فقط به عنوان راهنما استفاده كردودر مورد فوايد روش های مختلف هرس كردن واحتياجات  شيوه های گوناگون برداشت محصول به هرس بايستی تحقيق و بررسي نمود.هرس بيش از حد در ميان باغداران بدون تجربه مرسوم است.

                                                        

12-18 ماه اول
وقتی ارتفاع درخت به300ميليمتر تا 600ميليمتری رسید، شاخه هایی كه از زير 300 ميليمتر شروع به رشد می كنند حذف كنيد.
شاخه هایی كه از بالای 300ميليمتری رشد می كنند ،شاخه های اصلی هستند بايستی نصف آنها را قطع نمود تا رشدشان كند گردد.
شاخه های رشد سريع و قوی را جايگزين شاخه های اصلی آسيب ديده يا كند رشد نماييد.
وقتی ارتفاع درخت بين 900ميليمتر و 2/1متر باشد،شاخه های در حال رويش از تنه در فاصله بين 300ميليمتر و600ميليمتر را حذف كنيد.
بسته به رقم،تهيه زمين واقليم،درمدت رشد از 300ميليمتر تا 2متر درختی با تنه راست2/1متر كه برای برداشت مكانيكی لازم می باشد بايستی در مدت 18ماه تا 2سال بدست آيد.
هرس كردن بايستی محدود به تثبيت شكل درخت به صورت:
 شكل گلدانی بسيار متداول
شكل تك تنه يا تك مخروطی
شكل هرمی
شكل چند هرمی.
سال دوم تا چهارم به درخت اجازه رشد روی تاج خود می دهند.
هرس كردن را محدود به حذف شاخه های پايينتراز يك متر و ترميم يافتن هر آسيبی می كنند.
درخت بايستی به شكل گلدانی قابل تشخيص در مدت 4سال رشد نمايد.
هرس كردن درخت بالغ
هرس كردن بطور معمول هردو سال انجام می شود.
بطور سنتی هرس كردن را بعد از برداشت محصول شروع می كنند.
در مناطق بسيار سرد از هرس كردن در زمستان بايستی اجتناب گردد.
از هرس كردن در زمان جريان شيره گياهی اجتناب گردد چون زخم های هرس بطور كامل مسدود وبسته نيستند.
شدت هرس كردن را بايستی در نظر گرفت.
بارندگی در طي دوره پاييز-زمستان بلافاصله قبل از هرس كردن.
محصول سال های قبل.
وضعيت رويشی درختان در زمان هرس كردن.
محصول مورد استفاده جهت ترش كردن يا روغن.
درخت را طبق اندام آن به ترتيب ذيل هرس كنيد.
- پايه
- پيش بر
- مركزی
- تاج
درخت زيتون را به چهار قسمت تقسيم كنيد.
هرس را از پايه درخت شروع و به سمت تاج ادامه دهيد.
پايه
ضمن هرس كردن،مسير های جريان آزاد عناصر غذايی از ريشه ها به تاج وپيش بر و برعكس را با هرس تثبيت كنيد.ترتيب آزاد راه ها را به صورت جاده های اصلی،جاده های فرعی،خيابان ها،كوچه ها وكوچه های فرعی تصور كنيد.
- پاجوش ها عدم تعادل درخت را نشان می دهند.
- سعي در يافتن علت خسارت،هرس بيش از حد،بيماری نماييد.
- پاجوش های رويش يافته را حذف كنيد مگر اينكه آنها برای جايگزينی درخت بيمار لازم باشند.
- هر نوع جوانه رويش يافته در زيرشاخه دهی تنه اصلی را حذف كنيد.
پيش بر(apron)
بيشترين ميوه درخت در اين قسمت تشكيل می شود.
در صورتيكه شك داشته باشيد،شاخه ای را قطع نكنيد.
- حذف پاجوش ها،شاخه های راست قوی با رشد كم برگ.
- حذف شاخه های پژمرده و آويزان ضعيف كه به سمت داخل پيش بر در حال رويش هستند و سايه اندازی دارند.
- حذف شاخه های ضعيف پژمرده كه برای فضا رقابت می كنند.
مركزی
- شاخه ها را با كمترين مقدار لازم براي جريان هوا و نفوذ نور،  قطع كنيد.
- نمو شاخه بايستی تقريبا نصف شاخه هاي پيش بر و تاج باشد.
تاج فوقانی
- تاج برای نمو درخت مهم است.
- تاج درخت به دو دليل هرس می شود.
.محدود كردن ارتفاع درخت
.تطبيق دادن به شكل گلدانی
- تاج را فقط از محلی هرس كنيد كه شاخه اصلی سالم مشخص جای شاخه هرس شده را بگيرد.

توصیه کودی بهینه برای زیتون
●توصیه عمومی برای زیتون
الف) درختان جوان غیر بارور
▪ اوره: ۲۰۰ كیلوگرم در هكتار
▪بیوفسفات طلایی: ۲۰۰ كیلوگرم در هكتار
▪ كلرید پتاسیم: ۱۵۰كیلوگرم در هكتار
▪ اسیدبوریك: ۲۵ كیلوگرم در هكتار
▪ سولفات روی: ۵۰ كیلوگرم در هكتار
▪ سولفات آهن:  ۲۵ كیلوگرم در هكتار
▪ كود حیوانی پوسیده:  ۲ تن در هكتار (هر چه بیشتر بهتر)
ـ توجه۱:
مصرف كودهای آهن، بر، روی هر سه تا پنج سال یكبار توصیه می شود.
ـ توجه۲:
روش مصرف كودهای فوق بصورت چالكود باشد.
ب) درختان بارور
▪ اوره: ۲۵۰ كیلوگرم در هكتار
▪ بیوفسفات طلائی: ۴۰۰ كیلوگرم در هكتار 
▪ كلرید پتاسیم: ۲۰۰ كیلوگرم در هكتار
▪ اسیدبوریك:  ۵۰ كیلوگرم در هكتار
▪ سولفات روی: ۵۰ كیلوگرم در هكتار
▪ سولفات آهن: ۵۰ كیلوگرم در هكتار
▪ كود حیوانی پوسیده:  ۳ تن در هكتار (هر چه بیشتر بهتر)
ـ توجه۱:
مصرف كودهای آهن، بر، روی هر سه تا پنج سال یكبار توصیه می شود.
ـ توجه۲:
روش مصرف كودهای فوق بصورت چالكود باشد.
● بر مبنای هر درخت
الف) درختان جوان (غیر بارور)
▪ ازت:  ترجیحا به صورت نیترات آمونیوم برای هر درخت
▪ پتاسیم
▪ سولفات پتاسیم: ۷۵۰ گرم برای هر درخت
▪ فسفر
▪ بیوفسفات طلائی: ۵۰۰ گرم برای هر درخت
▪ منیزیم
▪ سولفات منیزیم: ۵۰۰ گرم برای هر درخت
▪ گوگرد
▪ ساری كود با بیو گوگرد طلائی: ۵۰۰ گرم برای هر درخت
▪ آهن
▪ سولفات آهن: ۱۵۰ گرم برای هر درخت
▪ بر
▪ اسیدبوریك: ۱۰۰ گرم برای هر درخت
▪ روی
▪ سولفات روی: ۲۰۰ گرم برای هر درخت
▪ منگنز
▪ سولفات منگنز: ۱۰۰ گرم برای هر درخت
▪ مس
▪ سولفات مس: ۵۰ گرم برای هر درخت
▪ كود حیوانی: ۱۰ كیلوگرم برای هر درخت
كود میكروی كامل به صورت محلول پاشی (سه بار) در طول فصل رشد با غلظت سه الی پنج در هزار در هر بار در تمام مراحل رشد توصیه می شود.
ب) درختان بارور (۱۵-۶ سال)
▪ ازت
▪ نیترات آمونیوم یا سولفات آمونیوم
▪ دو كیلوگرم برای هر درخت
▪ پتاسیم
▪ سولفات پتاسیم:  یك كیلوگرم برای هر درخت
▪ فسفر
▪ بیوفسفات طلائی: ۷۵۰ گرم برای هر درخت
▪ منیزیم
▪ سولفات منیزیم:  یك كیلوگرم برای هر درخت
▪ گوگرد
▪ ساری كود با بیو گوگرد طلائی:  یك كیلوگرم برای هر درخت
▪ آهن
▪ سولفات آهنآهنآ: ۲۵۰ گرم برای هر درخت 
▪ بر
▪ اسیدبوریك: ۱۵۰ گرم برای هر درخت
▪ روی
▪ سولفات روی: ۲۵۰ گرم برای هر درخت
▪ منگنز
▪ سولفات منگنز: ۱۵۰ گرم برای هر درخت
▪ مس
▪ سولفات مس: ۱۰۰ گرم برای هر درخت
ج) درختان بارور (بیشتر از ۱۵ سال)
▪ ازت
▪ نیترات آمونیوم یا سولفات آمونیوم: سه كیلوگرم برای هر درخت
▪ پتاسیم
▪ سولفات پتاسیم: ۵/۱ كیلوگرم برای هر درخت
▪ فسفر
▪ بیوفسفات طلائی: ۱۰۰۰ گرم برای هر درخت
▪ منیزیم
▪ سولفات منیزیم: ۵/۱ كبلوگرم برای هر درخت
▪ گوگرد
▪ ساری كود با بیو گوگرد طلائی: یك كیلوگرم برای هر درخت
▪ آهن
▪ سولفات آهنآهنآ: ۵۰۰ گرم برای هر درخت 
▪ بر
▪ اسیدبوریك: ۲۵۰ گرم برای هر درخت
▪ روی
▪ سولفات روی: ۲۵۰ گرم برای هر درخت
▪ منگنز
▪ سولفات منگنز: ۱۵۰ گرم برای هر درخت
▪ مس
▪ سولفات مس: ۱۰۰ گرم برای هر درخت
▪ كود حیوانی پوسیده: ۲۰ كیلوگرم برای هر درخت
پتاسیم، فسفر، منیزیم، ریزمغذیها و ۳/۲ ازت در اواخر زمستان و اوایل بهار و بقیه ازت در اواخر بهار مصرف شود. از انجائیكه سیستم ریشه های تغذیه كننده زیتون در نزدیكی تنه و تقریبا در سطح قرار دارند لذا باید كودهای مورد نظر در زیر سایه انداز درخت جایگذاری شوند. ازت زمانی كه خاك هنوز خیس است بعد از آبیاری به صورت پخش سطحی به كار برده شود ولی فسفر، پتاسیم، منیزیم و كودهای محتوی عناصر ریزمغذی با حفر چالكود و مخلوط كردن با كود الی در عمق خاك قرار داده شوند.
-  استفاده از كودهای حاوی گوگرد، به دلیل نقش این عنصر در سنتز روغن و نیز بهبود خواص شیمیایی خاك قلیایی توصیه می شود.
-  در باغهای دیم و نیز در باغهایی كه با آب شور آبیاری می شوند بهتر است ازت، فسفر و پتاسیم به صورت محلول پاشی استفاده شوند. به همین منظور اوره، سولفات پتاسیم و منوآمونیوم فسفات هر یك با غلظت دو درصد بكار برده شود. محلول پاشی فسفر و پتاسیم در اواخر فروردین ماه ولی محلول پاشی اوره هر دو هفته یكبار از اواخر شهریور ماه انجام شود. محلول پاشی ریزمغذی ها نیز در صورت نیاز بایستی دو هفته قبل از باز شدن كامل گلها (Full Bloom) و یا در اواخر فروردین ماه انجام شود.
-  برای افزایش درصد تشكیل میوه مخلوط ۵ در هزار اوره، اسیدبوریك و سولفات روی را می توان بصورت پائیزه، (بعد از برداشت) و بهاره دو هفته قبل از باز شدن كامل گلها توصیه كرد.

عملیات برداشت درخت زیتون

برداشت زیتون یكی از پرزحمت ترین و پرهزینه ترین و وقت گیرترین مراحل تولید زیتون است و باید در اجرای آن دقت بسیار نمود. زیرا روش های نادرست برداشت زیتون ممكن است صدمات جبران ناپذیری به این محصول بزند و از طرفی موجب كم بار نمودن درختان زیتون در سالهای آینده گردد. زمانیکه این میوه می‌رسد پرورش دهندگان دقیق، آن را با دست چیده و جهت انتقال به کارخانه درون پارچه یا سبدهایی می‌گذارند اما در بسیاری از نواحی اسپانیا و یونان و بخصوص در آسیا زیتون‌ها را با استفاده از اشیاء بلند یا با تکان دادن شاخه‌ها می‌چینند یا حتی اجازه می‌دهند تا آنها بطور طبیعی روی زمین بیفتند تا وقتیکه مالکان به راحتی اجازه جمع آوری آنها را بدهند ؛ بیشترین علت نامرغوبی روغن زیتون مربوط به بی دقتی مالکان درختها می‌باشد. برداشت این محصول در جنوب اروپا در ماههای زمستان انجام شده و تا چند هفته ادامه می‌یابد ؛ اما این زمان درهرکشورو نیز با هر فصل و نوع برداشت متفاوت می‌شود. مقدار روغن موجود در زیتون بیشتربه نوع میوه بستگی دارد ؛ معمولاً پیرابر گیاه از ۶۰ تا ۷۰ درصد محصول می‌دهد.

روشهای برداشت براساس روشهای کاشت اندازه و شکل درخت و توپوگرافی باغ تعیین می گردد. که از انواع آن به قرار زیر است : برداشت دستی که یکی از معمولی ترین روش برداشت در دنیا می باشد. دیگر برداشت ماشینی است که به دو شکل ضربه زدن و لرزاندن درخت عمل می کنند. سوم برداشت از روی زمین است.
روش سنتی برداشت
▪ جمع‌آوری میوه از روی زمین
میوه پس از رسیدن با ورزش باد به زمین می‌ریزد و کارگران آن را از روی زمین جمع می‌کنند. این روش در درختان بلندقامت و هرس‌نشده اعمال می‌شود.
▪ چیدن میوه
در این روش برای چیدن میوه از درخت بالا می‌روند و میوه با دست چیده می‌شود. این روش بیشتر در برداشت زیتون سبز خوراکی و با دقت انجام می‌گیرد.
▪ میوه‌چینی با چوب دستی
به کمک یک تیر چوبی بلند به اندام درخت ضربه زده می‌شود که موجب شکسته شدن شاخه‌ها و زخمی شدن آنها و آسیب‌رساندن به محصول سال بعد می‌گردد.
▪ تکاندن شاخه
در این روش با نیزه با تیرهای آلومینیومی که به یک گیره یا پنجه منتهی می‌شود. با گرفتن شاخه‌های جوان موجب لرزش و افتادن میوه می‌شود.
▪ میوه‌چینی با شانه
در این روش به‌وسیله شانه میوه‌ها شاخه‌ها جدا می‌شود که خسارت زیادی به سرشاخه‌ها می‌رساند.
برداشت مکانیکی
۱- ماشین‌های کوچک که به‌صورت شانه‌ای و یا شیکر شاخه عمل می‌کنند که در این روش برداشت از زیتون‌های خوراکی سیاه برای استحصال روغن مورد استفاده قرار می‌گیرند.
۲- ماشین‌های بزرگ که با تراکتور یا با موتورهای خودکشی سر خود به‌کار می‌افتند. از این ماشین‌ها در نقاطی می‌توان استفاده کرد که به‌صورت فنی احداث شده باشند و جا برای تردد تراکتور یا ماشین بزرگ فراهم باشد که در این حالت معمولاً به‌صورت شیکر تنه توسط بازوی متحرک اقدام به لرزش تنه درخت و جدا شدن میوه از درخت می‌کنند.
 توصیه‌های فنی برای برداشت
▪ کنترل شاخسار درخت از نظر حجم و اندازه به‌وسیله هرس برای راحتی برداشت
▪ پاک کردن زمین زیر تاج درختان هنگام برداشت محصول برای جلوگیری از آلودگی میوه
▪ نصب تورهای برداشت در زیر درختان برای سهولت برداشت و جمع‌آوری
▪ جلوگیری از به‌کار بردن چوب دستی در چیدن میوه
▪ احداث باغ به‌صورت فنی به‌منظور تردد ماشین‌آلات برداشت و جمع‌آوری علمی محصول

 بهترین زمان برداشت
رسیدن میوه زیتون پدیده‌ای طولانی و آهسته است که ممکن است چندین ماه به طول انجامد. طول دوره رسیدن، اصولاً به عرض جغرافیائی منطقه کشت، عملیات زراعی و رقم زیتون بستگی دارد و دمای تابستان و پاییز و آب قابل دسترس نیز نقش مهمی در این رابطه دارد. رسیدن زیتون با افزایش اندازه میوه و تغییر رنگ و پوست آن از سبز به زرد و سپس به قرمز - بنفش و سرانجام به بنفش تند مشخص می‌شود.
بهترین زمان برداشت زمانی است که میوه‌ها بیشترین درصد روغن را داشته باشند و در این میان روغن حاصله بالاترین کیفیت را دارا باشد، اما در بیشتر مواقع وقوع این دو مورد به‌طور همزمان ممکن نمی‌باشد، زیرا زمانی که روغن میوه‌ها در بالاترین کیفیت خود می‌باشد، میزان روغن آنها در بالاترین اندازه خود نیست، بنابراین انتخاب زمانی مناسب که در میوه‌ها روغن در حداکثر اندازه خود و کیفیت قابل قبول هم داشته باشد، بسیار مهم است.
فرمول‌ ارائه شده از سوی انستیتو ملی تحقیقات کشاورزی اسپانیا به‌منظور دستیابی به بهترین زمان برداشت به‌صورت زیر می‌باشد:
( 0 × n ) + ( 1 × nⁿ ) + ( 2 × nⁿ 2 ) + ….. + ( 7 × nⁿ 7 ) / 100
در این فرمول، N^۷...N۲,N۱,N۰ تعداد زیتون‌هائی است که به ۷ گروه زیر تعلق دارند:
● زیتون‌هائی که دارای رنگ سبز تیره می‌باشند.
۱- زیتون‌هائی که دارای رنگ زرد یا سبز مایل به زرد می‌باشند.
۲- تعداد میوه‌هائی که رنگ پوست آنها زرد شده و نقطه‌های قرمز نیز روی آنها دیده می‌شود.
۳- تعداد میوه‌هائی که رنگ پوست آنها قرمز یا بنفش کم‌رنگ است.
۴- تعداد میوه‌هائی که رنگ پوست آنها سیاه شده، اما رنگ گوشت میوه‌ هنوز کاملاً سبز است.
۵- تعداد میوه‌هائی که رنگ پوست آنها سیاه شده، اما رنگ گوشت میوه‌ها در حال بنفش شدن است.
۶- تعداد میوه‌هائی که رنگ پوست آنها سیاه شده، اما رنگ گوشت میوه‌ها تا روی هسته بنفش شده است.
۷- زیتون‌هائی که رنگ پوست آنها سیاه و رنگ گوشت میوه‌ کاملاً تیره است.
مناسب‌ترین زمان برداشت، زمان است که این نسبت در بسیاری ارقام عدد ۵ باشد.
از آنجا که محاسبه این شاخص به سهولت میسر بوده و نیازی به ابزار و ادوات مخصوصی ندارد، می‌تواند کاربرد وسیعی در کلیه مناطق زیتون‌خیز داشته باشد. لازمه این کار این است که در هر منطقه با توجه به واریته زیتون، منطقه کاشت، شرایط اقلیمی و سایر عوامل که بر روی این معیار تأثیر دارند، شاخص مناسب را محاسبه کرد.
این فرمول از کارآئی بالائی برخوردار است. زیرا در هر نسبتی که برداشت انجام می‌شود، می‌توان کیفیت روغن حاصله را مورد ارزشیابی قرار داد که در مورد هر منطقه و هر رقم با توجه به شرایط آب و هوائی ممکن است متفاوت باشد.

 

محصولات نهایی درخت زیتون: میوه و روغن زیتون وتفاله زیتون

زیتون در دستورات غذایی متفاوتی کاربرد دارد: در مخلوطهای نوشیدنی چاشنی معروفی برای ماتینی است، در سوسیسها ممکن است در مارتادلا مورد استفاده قرار بگیرد و .... استفاده از آن درپخت نان نیز بسیار رایج می‌باشد.

پرورش زیتون خصوصیت اصلی کشاورزی آمیخته مدیترانه می‌باشد وبه علت مناسبت روغن زیتون به‌عنوان محصولی صادراتی، نقش زیادی در توسعه اقتصادی یونان باستان ایفا کرده‌است.مثلاً ناحیه‌ای در آتن به نام اتیکا از دوران تاریخی ابتدایی وارد کننده غلات و صادر کننده روغن زیتون بوده‌است. صنعت سفالگری مردم آتن نیز به علت تقاضا برای ظروفی که در آنها روغن زیتون صادر شود شدیداً تحت تأثیر قرار گرفت.

            

. روغن زیتون در واقع آب میوه زیتون محسوب شده و تنها به وسایل مکانیکی از طریق فشار یا سانتریفوژ از میوه‌ها استخراج می‌شود.
روغن زیتون از آنجائی که به‌صورت کاملاً طبیعی مصرف می‌شود، ویژگی‌های مربوط به طعم و عطر (ارگانولپتیک) آن بسیار بااهمیت است. این ویژگی‌ها مستقیماً به خصوصیات و سلامت میوه‌ای که از آن استخراج می‌شود، بستگی دارد. بنابراین از باغ زیتون باید در تمام مراحل به‌خوبی محافظت شده تا میوه‌ها دچار آسیب‌دیدگی نشوند.

خواص درمانی زیتون

زیتون نقرس و رماتیسم را درمان می‌کند ، برگ زیتون با اثر مقوی درمان کننده فشار خون و زخم‌های عفونی است. شیرابه‌ای قندی تحت نام (مان زیتون) از ساقه این درخت ترشح می‌شود که مصرف خوراکی دارد. همچنین برگ زیتون نیز حاوی گلوکزید،مواد قندی، مواد تلخ، کلروفیل، اسید گالیک، تائن، موم و مانیت است. روغن زیتون، سوزش و درد ناشی ازسوختگی را تسکین داده و از بروز تاول جلوگیری می‌کند. کمپرس پوست در موارد آفتاب زدگی، سرمازدگی، گزش مار، عقرب و حشرات با روغن زیتون سبب تسکین درد و سوزش و التیام می‌شود. همچنین ماساژ پوست با روغن زیتون، تعریق زیاد را کاهش داده،مژه و ابرو را تقویت می‌کند. این درحالی است که ماساژ پوست سر با روغن زیتون سبب تقویت پوست و مو گشته و شوره سر را برطرف می‌سازد و موهای سپید شده را سیاه می‌نماید. چند قطره روغن زیتون سریعا خارش و سوزش چشم و پلک راتسکین داده و آبریزش چشم را برطرف ساخته و قوه بینایی را تقویت می‌کند.

مخلوط مساوی روغن زیتون و گلیسیرین نیز نقش مفیدی در معالجه پوست پای ترک خورده، درمان شوره سر و ریزش مو، جلوگیری از سفیدی مو دارد. پوست و برگ درخت زیتون دارای خواص تب‌بر است.

تأثیر روغن زیتون در بهبود جریان خون

اجزای مغذی خاص در روغن زیتون و برخی غذاهای دیگر می‌تواند دلیل تأثیر مثبت رژیم غذایی مدیترانه‌ای بر سلامت قلب باشد. این ترکیبات که تحت عنوان “فنل” نامیده می‌شوند اثر آنتی اکسیدانی، ضد التهابی و جلوگیری از تشکیل لخته در عروق دارند. در این مطالعه تأثیر سودمند روغن‌های زیتون سرشار از فنل بر عملکرد عروق خونی مشخص شده‌است. مصرف غذاهای غنی از ترکیبات فنلی می‌تواند سلامت قلبی عروقی را بهبود بخشد و بر قلب نیز تأثیر حفاظت بخش دارد.

تحقیقات نشان داده که مصرف روزانه دو قاشق غذا خوری (۲۳ گرم) روغن زیتون، خطر ابتلا به بیماریهای قلبی را کاهش می‌دهد که این امر، به دلیل وجود چربیهای اشباع نشده در این روغن است. بنابراین برای جلوگیری از ابتلا به این بیماری، بهتر است که به جای چربیهای اشباع شده از روغن زیتون استفاده شود تا میزان مصرف کالری روزانه از حد لازم بیشتر نباشد. همچنین روغن گردو و اسید چرب امگا۳ که در گوشت ماهی و سبزیجات وجود دارد همچون روغن زیتون، اسیدهای چرب اشباع نشده دارند و بنابراین برای پیشگیری از ابتلا به بیماریهای قلبی مفیدند.

روغن زیتون دفع کننده سنگ کیسه صفرا است برای این منظور باید آنرا با آبلیمو مصرف کرد . روغن زیتون برای رفع سرفه‌های خشک مفید است . برای رفع پیوره لثه ، روغن زیتون را بر روی لثه بمالید .برای برطرف کردن خراش و ترک پوست جویدن برگ زیتون برای از بین بردن زخم‌های دهان مفید است وزیتون تقویت کننده نیروی جنسی است. مصرف روزانه زیتون از امراض قلبی وسرطان جلوگیری می‌کند و بالاخره روغن زیتون بهترین روغن برای پخت و پز می‌باشد زیرا در اثر حرارات خراب نمی‌شود.

سودمندی‌ها

حاوی میزان زیادی روغن غیراشباع مونو می‌باشد.

حاوی مواد شیمیایی گیاهی است که باعث کاهش کلسترول و خطرا ابتلا به سرطان می‌شود.

حاوی میزان زیادی آنتی اکسیدان است.

دوام و مدت نگاهداری آن نسبت به روغن‌های دیگر بیشتر است و حتی می‌توان آن را فریز کرد.

گرچه فواید روغن زیتون بسیار بیشتر از مضرات آن است، اما این محصول هم ضررهایی دارد.

مصرف روغن زیتون خطر سرطان سینه را کاهش می‌دهد ایسکانیوز - پژوهشگران معتقدند مصرف روغن زیتون خطر سرطان سینه را در زنان کاهش می‌دهد به گزارش سرویس علمی پژوهشی ایسکانیوز، تحقیق روی سلول‌های سرطان سینه در زنان نشان داد که اسید اولئیک روغن زیتون اثر ژن سرطان زای این بیماری را کاهش می‌دهد. پژوهشگران به زنان توصیه می‌کنند که در رژیم غذایی خود از زیتون و روغن آن استفاده کنند. همچنین روغن زیتون به جز خاصیت ضد سرطانی فواید فراوانی دارد که از آن جمله ملین بودن آن و نرم کردن عضلات و آرامبخشی درد استخوان است .  با مصرف فرآوردههاي زيتون ميتوان با مشكل پوكي استخوان و پيري زودرس مقابله كرد، همچنین روغن زیتون به موها نرمی و لطافت خاصی می‌بخشد و باعث تقویت مو می‌شود. عصاره زیتون برای چین و چروک پوست بسیار مفیداست و باعث لطافت و نرمی و شادابی پوست صورت می‌شود

زیان‌ها

با گرم شدن، کمی از طعم و بوی این روغن از دست می‌رود.

گرم شدن در دمای بالا می‌تواند باعث بی ثباتی و ناپایداری روغن شود، که باعث ایجاد بیماری‌های قلبی در مصرف کنندگان شود.

زیتون درختی پر ثمر و روغن میوه آن، غذا و دارویی مفید و در درمان اختلالات گوارشی، کبدی، کلیوی، پوستی وعفونی است. زیتون نقرس و رماتیسم را درمان می‌کند و برگ زیتون با اثر مقوی درمان کننده فشار خون و زخم‌های عفونی است. این درحالی است که مصرف زیاد میوه زیتون سبب لاغری، بی‌خوابی واختلالات تنفسی می‌شود. باعث لاغری هم می‌شود.

 اگروتوریسم درخت زیتون
زیتون محصول مناسبی برای اگروتوریسم است زیرا نماد سمبلیك آن خود نشانه صلح و دوستی است از این رو می توان این محصول را یكی از مهمترین عناصر جذب گردشگر در منطقه رودبار به شمار آورد.
برای تبدیل باغ های زیتون به یك مجموعه گردشگری باید مشاركت كشاورزی در طرح محقق یابد و در این میان چاپ كتابچه و نقشه پراكندگی این محصول در استان گیلان، می تواند تبلیغات موفقی را در این زمینه ترتیب دهد .

|+| نوشته شده توسط پرویز فرسادزاده در 90/01/27  |
 
 
بالا